वन सम्बन्धी कानूनलाई संशोधन र एकीकरण गन नबनको ऐन

वन ऐन, २०७६
प्रमाणीकरण मममि
२०७६।०६।२७
वन सम्बन्धी कानूनलाई संशोधन र एकीकरण गनन बनेको ऐन
प्रस्तावना: राष्ट्रिय वनलाई सरकारद्वारा व्यवस्स्िि वन, वन संरक्षण क्षेत्र, सामुदाष्ट्रयक वन, साझेदारी वन, कबुमलयिी वन र धाममनक वनको रुपमा व्यवस्िापन गनन र मनजी, सावनजमनक र सहरी वनको प्रवर्द्नन गदै वन्यजन्िु, वािावरण, जलाधार एवं जैष्ट्रवक ष्ट्रवष्ट्रवधिाको संरक्षण, संवर्द्नन ििा सदुपयोग गरी राष्ट्रिय समृष्ट्रर्द्मा योगदान गनन वन सम्बन्धी कानूनलाई संशोधन र एकीकरण गनन वाञ्छनीय भएकोले,
सङ्गीय संसदले यो ऐन बनाएको छ।
पररच्छेद-१
प्रारस्म्भक
१. संस्क्षप्त नाम र प्रारम्भ: (१) यस ऐनको नाम “वन ऐन, २०७६” रहेको छ।
(२) यो ऐन प्रमाणीकरण भएको आठौं ददनदेस्ि प्रारम्भ हुनेछ।
२. पररभाषा: ष्ट्रवषय वा प्रसङ्गले अको अिन नलागेमा यस ऐनमा,-
(क) “आिेटोपहार” भन्नाले वन्यजन्िुको जीष्ट्रवि वा मृि शरीर वा पष्ट्रहचान गनन सष्ट्रकने अवस्िामा रहेको मिनीहरुको शरीरको कुनै अ􀇍 सम्झनु पछन र सो शब्दले वन्यजन्िुको शरीरको कुनै पदािन वा त्यस्िो पदािनको सस्म्मश्रणबाट ियार भएको कुनै वस्िुलाई समेि जनाउँछ।
(ि) “अन्िरप्रादेस्शक वन” भन् नाले एकभन्दा बढी प्रदेशमा फैमलएको, भौगोमलक ििा प्राकृमिक रुपमा जोमिएको र पाररस्स्िकीय प्रणालीको दृष्ट्रिबाट अन्िरसम्बस्न्धि राष्ट्रिय वन सम्झनु पछन।
(ग) “उपभोक्ता समूह” भन्नाले वनको संरक्षण, संवर्द्नन, व्यवस्िापन ििा सदुपयोग गनन दफा ३१ बमोस्जम गठन भएको उपभोक्ता समूह सम्झनु पछन।
(घ) “कबुमलयिी वन” भन्नाले दफा २६ बमोस्जम व्यवस्िापन गररने राष्ट्रिय वन सम्झनु पछन।
(ङ) “गैर काष्ठ वन पैदावार” भन्नाले वनमा रहेका वा वनमा उत्पन्न भएका वा वनबाष्ट्रहर रहेका रुिहरुबाट उत्पाददि काठ र दाउरा बाहेकका जिीबुटी ििा वन्यजन्िु वा वन्यजन्िुको आिेटोपहार लगायि अन्य सबै जैष्ट्रवक उत्पस्िका सामान सम्झनु पछन।
(च) “टाँचा” भन्नाले काठ वा ििा रहेका रुिमा लगाइने छाप, स्चह्न वा मनशाना सम्झनु पछन।
www.lawcommission.gov.np
2
(छ) “मिमभजन वन कायानलय” भन्नाले प्रदेश सरकार अन्िगनिको मिमभजन वन कायानलय सम्झनु पछन।
(ज) “मिमभजनल वन अमधकृि” भन्नाले प्रचमलि कानून बमोस्जम नेपाल सरकारले िटाएको मिमभजन वन कायानलयको प्रमुि सम्झनु पछन।
(झ) “िोष्ट्रकएको” वा “िोष्ट्रकए बमोस्जम” भन्नाले यस ऐन अन्िगनि बनेको मनयममा िोष्ट्रकएको वा िोष्ट्रकए बमोस्जम सम्झनु पछन।
(ञ) “धाममनक वन” भन्नाले दफा २८ बमोस्जम स्जम्मा ददइएको राष्ट्रिय वन सम्झनु पछन।
(ट) “मनजी वन” भन्नाले प्रचमलि कानून बमोस्जम कुनै व्यस्क्तको हक पुग्ने मनजी जग्गामा लगाई हुकानएको वा संरक्षण गररएको वन सम्झनु पछन।
(ठ) “प्रदेश वन मनदेशक” भन्नाले प्रदेश वन मनदेशनालयको प्रमुि सम्झनु पछन।
(ि) “प्रदेशमभत्रको राष्ट्रिय वन”भन्नाले अन्िरप्रादेस्शक वनभन्दा पृिक रुपमा रहेको सम्बस्न्धि प्रदेशमभत्रको राष्ट्रिय वन सम्झनु पछन।
(ढ) “प्रदेश मन्त्रालय” भन्नाले प्रदेश सरकारको वन सम्बन्धी ष्ट्रवषय हेने मन्त्रालय सम्झनु पछन।
(ण) “मन्त्रालय” भन्नाले नेपाल सरकारको वन ििा वािावरण मन्त्रालय सम्झनु पछन।
(ि) “राष्ट्रिय वन” भन्नाले सरकारद्वारा व्यवस्स्िि वन, वन संरक्षण क्षेत्र, सामुदाष्ट्रयक वन, साझेदारी वन, धाममनक वन, कबुमलयिी वन, प्रदेशमभत्रको राष्ट्रिय वन वा अन्िरप्रादेस्शक वन सम्झनु पछन।
(ि) “वन” भन्नाले पूणन वा आंस्शक रुपमा रुि वा बुट्यानले ढाष्ट्रकएको क्षेत्र सम्झनु पछन।
(द) “वन पैदावार” भन्नाले वनमा रहेका वा पाइएका वा वनबाट ल्याइएका देहायका पैदावार सम्झनु पछन:-
(१) काष्ठ पैदावार,
(२) गैरकाष्ठ वन पैदावार, वा
(३) चट्टान, माटो, नदीजन्य र िमनजजन्य पदािन।
(ध) “वन संरक्षण क्षेत्र” भन्नाले दफा १५ बमोस्जम घोषणा गररएको वन संरक्षण क्षेत्र सम्झनु पछन।
(न) “वन मसमाना स्चह्न” भन्नाले राष्ट्रिय वनको मसमाना छुट्याउन लगाइएका काठ, ढु􀇍ा, मसमेन्ट वा अरु कुनै वस्िुका िम्बा वा स्चन्हपट सम्झनु पछन र सो शब्दले प्रचमलि कानून बमोस्जम जग्गा नापजाँच गरी ियार गरेको नक्सामा अष्ट्रिि वन मसमाना स्चह्नलाई समेि जनाउँछ।

3
(प) “वन व्यवस्िापन पर्द्मि” भन्नाले राष्ट्रिय वनको व्यवस्िापनका लामग अपनाइएका पर्द्मि सम्झनु पछन।
(फ) “वनक्षेत्र” भन्नाले मनजी स्वाममत्वको हक भोगको र प्रचमलि कानूनले अन्यिा व्यवस्िा गरेको बाहेकको वन मसमाना लगाइएको वा नलगाइएको वनले घेररएको वा वनमभत्र रहेको घाँसे मैदान, िकन, ष्ट्रहउँले ढाकेको वा नढाकेको ना􀇍ो पहाि, बाटो, पोिरी, िाल िलैया, मसमसार, नदी, िोलानाला, बगर, पिी वा ऐलानी जग्गाले ओगटेको क्षेत्र सम्झनु पछन।
(ब) “वािावरणीय परीक्षण” भन्नाले प्रचमलि कानून बमोस्जम गररने संस्क्षप्त वािावरणीय अध्ययन, प्रारस्म्भक वािावरणीय परीक्षण र वािावरणीय प्रभाव मूल्यािन सम्झनु पछन।
(भ) “वािावरणीय सेवा” भन्नाले वनक्षेत्रको पाररस्स्िमिकीय प्रणालीबाट प्राप्त हुने देहाय बमोस्जमको सेवा र सोबाट प्राप्त हुने लाभ सम्झनु पछन:-
(१) काबनन सेवा,
(२) जैष्ट्रवक ष्ट्रवष्ट्रवधिाको संरक्षण,
(३) जलाधार ििा जलचक्र प्रणाली,
(४) पयानपयनटन,
(५) िोष्ट्रकए बमोस्जमका अन्य वस्िु, सेवा ििा लाभ।
(म) “ष्ट्रवभाग” भन्नाले मन्त्रालय अन्िगनिको वन ििा भू-संरक्षण ष्ट्रवभाग सम्झनु पछन।
(य) “सरकारद्वारा व्यवस्स्िि वन” भन्नाले दफा १४ बमोस्जम सरकारले व्यवस्िापन गने राष्ट्रिय वन सम्झनु पछन।
(र) “सशस्त्र वन रक्षक” भन्नाले दफा ४६ बमोस्जम गठन भएको सशस्त्र वन रक्षक सेवाको ष्ट्रवमभन्न पदमा बहाल रहेका सशस्त्र वन रक्षक सम्झनु पछन।
(ल) “साझेदारी वन” भन्नाले दफा २३ बमोस्जम मिमभजन वन कायानलय, स्िानीय िह र वन उपभोक्ताको साझेदारीमा व्यवस्िापन गररने राष्ट्रिय वन सम्झनु पछन।
(व) “सामुदाष्ट्रयक वन” भन्नाले दफा १८ बमोस्जम उपभोक्ता समूहलाई हस्िान्िरण गररएको राष्ट्रिय वन सम्झनु पछन।
(श) “स्िानीय िह” भन्नाले गाउँपामलका वा नगरपामलका सम्झनु पछन।
पररच्छेद-२
राष्ट्रिय वनको भू-स्वाममत्व, भू-उपयोग ििा सीमा मनधानरण सम्बन्धी व्यवस्िा
३. राष्ट्रिय वनको भू-स्वाममत्व: (१) राष्ट्रिय वनक्षेत्रको भू-स्वाममत्व नेपाल सरकारमा रहनेछ।
www.lawcommission.gov.np
4
(२) नेपाल सरकार मस्न्त्रपररषद्को मनणनय मबना राष्ट्रिय वनक्षेत्रको भू-उपयोग पररविनन गनन, राष्ट्रिय वनको भोगामधकार कसैलाई उपलब्ध गराउन, मधिो बन्धकी, सट्टापट्टा वा अन्य ष्ट्रकमसमले हक हस्िान्िरण गनन सष्ट्रकने छैन।
(३) राष्ट्रिय वनक्षेत्रको भू-उपयोग पररविनन गने र भोगामधकार उपलब्ध गराउने सम्बन्धी अन्य व्यवस्िा िोष्ट्रकए बमोस्जम हुनेछ।
४. राष्ट्रिय वनको सीमा मनधानरण: नेपाल सरकारले प्रदेशमभत्रको राष्ट्रिय वन र अन्िर प्रादेस्शक वनको सीमा मनधानरण गनेछ।
५. जग्गा प्राप्त गनन सक्ने: (१) राष्ट्रिय वनको मसमाना छुट् याउँदा नेपाल सरकारले त्यस्िो वनको संरक्षणको लामग आवश्यक भएमा सो वनमभत्रको वा सो वनको मसमानासँग जोमिएको सावनजमनक वा कुनै व्यस्क्तको मनजी जग्गा र सो जग्गामा बनेको घर, छाप्रो, टहरो ििा अन्य भौमिक संरचना समेि वनको मसमानामभत्र पारी छुट् याउन सक्नेछ।
(२) उपदफा (१) बमोस्जम वनको मसमानामभत्र पाररएको कुनै व्यस्क्तको मनजी जग्गा र सो जग्गामा बनेको घर, छाप्रो, टहरो ििा अन्य भौमिक संरचना समेि जग्गा प्रामप्त सम्बन्धी प्रचमलि कानून बमोस्जम प्राप्त गरी सोको क्षमिपूमिन वा मुआब्जा ददनु पनेछ।
(३) वन मसमानामभत्र परेको जग्गाको प्रामप्त सम्बन्धी अन्य व्यवस्िा जग्गा प्रामप्त सम्बन्धी प्रचमलि कानून बमोस्जम हुनेछ।
६. मनजी जग्गाको लगि काट्ने: (१) यस पररच्छेद बमोस्जम व्यस्क्तको मनजी जग्गा राष्ट्रिय वनमभत्र पाररएकोमा त्यस्िो जग्गा प्राप्त गरी मुआब्जा वा क्षमिपूमिन मनधानरण गरेपमछ सो जग्गाको क्षेत्रफल, ष्ट्रकिा नम्बर ििा मसमाना सम्बन्धी ष्ट्रववरण िोली मिमभजनल वन अमधकृिले मालपोि कायानलय एवं सम्बस्न्धि स्िानीय िहमा लगि कट्टाको लामग लेिी पठाउनु पनेछ ।
(२) उपदफा (१) बमोस्जम लेिी आएमा साि ददनमभत्र मालपोि कायानलयले सो जग्गाको मालपोि र सम्बस्न्धि स्िानीय िहले सो जग्गाको करको लगि कट्टा गरी सोको जानकारी मिमभजन वन कायानलयलाई ददनु पनेछ।
(३) उपदफा (२) बमोस्जम लगि कट्टा भएको ष्ट्रववरण मिमभजन वन कायानलयले मन्त्रालय र प्रदेश मन्त्रालयमा पठाउनु पनेछ।
७. जग्गा दिान गनन नहुने: (१) राष्ट्रिय वनमभत्रको जग्गा कसैले पमन दिान गनन वा गराउन हुँदैन।
(२) कसैले राष्ट्रिय वनमभत्रको जग्गा दिान गराएको भएमा त्यसरी दिान भएको आधारमा त्यस्िो जग्गामा दाबी लाग्ने छैन र त्यस्िो दिान स्विः बदर भएको मामननेछ।
(३) यो ऐन प्रारम्भ हुनुभन्दा अस्घ कसैले राष्ट्रिय वनको कुनै भाग गैरकानूनी रुपले दिान गराएको रहेछ भने त्यस्िो दिान समेि यो ऐन प्रारम्भ भएपमछ स्विः बदर हुनेछ।
www.lawcommission.gov.np
5
(४) उपदफा (२) र (३) बमोस्जम दिान बदर भएको जग्गाको लगि कट्टा गनन मिमभजनल वन अमधकृिले मालपोि कायानलयलाई र करको लगि कट्टा गनन सम्बस्न्धि स्िानीय िहलाई ित्काल लेिी पठाउनु पनेछ।त्यसरी लेिी आएमा साि ददनमभत्र मालपोि कायानलयले सो जग्गाको मालपोि र सम्बस्न्धि स्िानीय िहले सो जग्गाको करको लगि कट्टा गरी सोको जानकारी मिमभजन वन कायानलयलाई ददनु पनेछ।
(५) उपदफा (४) बमोस्जम लगि कट्टा भएको ष्ट्रववरण मिमभजन वन कायानलयले मन्त्रालय र प्रदेश मन्त्रालयमा पठाउनु पनेछ।
८. राष्ट्रिय वनमा कुनै व्यस्क्तलाई हक प्राप्त नहुने: यस ऐन बमोस्जम पट्टा, पूजी वा प्रमाणपत्र प्राप्त गरी वा अरु कुनै प्रकारले हक वा सहुमलयि प्राप्त गरेकोमा बाहेक कुनै व्यस्क्तलाई राष्ट्रिय वनमा कुनै ष्ट्रकमसमको हक वा सहुमलयि प्राप्त हुने छैन।
९. वनक्षेत्रमा प्रवेश मनषेध: (१) वन संरक्षणको दृष्ट्रिकोणबाट आवश्यक देस्िएमा मिमभजनल वन अमधकृिले सावनजमनक सूचना प्रकाशन गरी राष्ट्रिय वनको पूरै वा केही भागमा मनस्िि समयको लामग प्रवेश मनषेध गनन सक्नेछ।
(२) उपदफा (१) बमोस्जम प्रवेश मनषेध गदान मसमाना छुट्याई मामनस आवि जाविको लामग बाटो छुट्याउन सष्ट्रकनेछ र यसरी छुट् याइएको बाटो उपदफा (१) बमोस्जम प्रकास्शि सूचनामा उस्ल्लस्िि शिनको अधीनमा रही प्रयोग गनन सष्ट्रकनेछ।
(३) उपदफा (२) मा जुनसुकै कुरा लेस्िएको भए िापमन प्रवेश मनषेध गररएको वनक्षेत्रमा कुनै पमन प्रकारको घरपालुवा चौपाया प्रवेश गराउन पाइने छैन।
(४) उपदफा (१) बमोस्जम प्रवेश मनषेध गदान नेपाल सरकारबाट अनुममि प्राप्त आयोजना सञ्चालकको हकमा िोष्ट्रकए बमोस्जम प्रवेश मनयमनको व्यवस्िा गररनेछ।
१०. राष्ट्रिय वनको भू-उपयोग योजना लागू गनन सक्ने: नेपाल सरकारले ददगो वन संरक्षण, व्यवस्िापन एवं वािावरण ििा ष्ट्रवकासबीचको सन्िुलन कायम गननका लामग कुनै िास वनक्षेत्रमा िोष्ट्रकए बमोस्जम भू-उपयोग योजना लागू गनन वा गराउन सक्नेछ।
११. राष्ट्रिय वनको व्यवस्िापन: (१) नेपाल सरकारले प्रदेशमभत्रको राष्ट्रिय वन र अन्िर प्रादेस्शक वनको व्यवस्िापनको लामग प्रदेश सरकारसँग परामशन गरी एकीकृि वा प्रदेशगि रणनीमिक योजना बनाउनेछ।
(२) उपदफा (१) बमोस्जमको रणनीमिक योजनाको अधीनमा रही प्रदेश सरकारले प्रदेशमभत्रको राष्ट्रिय वन र अन्िर प्रादेस्शक वनको संरक्षण, ष्ट्रवकास र सदुपयोग गनन आवश्यक व्यवस्िा गनन सक्नेछ।
(३) मिमभजनल वन अमधकृिले यस ऐनको अधीनमा रही सहभामगिामूलक रुपमा आफ्नो कायन क्षेत्रमभत्रको राष्ट्रिय वनको रणनीमिक योजना ियार गरी िोष्ट्रकए बमोस्जम स्वीकृि गराई कायानन्वयन गनुन पनेछ।
(४) राष्ट्रिय वनमभत्रको कुनै क्षेत्रलाई नेपाल सरकारले वन सम्बन्धी राष्ट्रिय आयोजनाको रुपमा व्यवस्िापन गनन सक्नेछ।
www.lawcommission.gov.np
6
१२. वनक्षेत्रमभत्र बसोबास वा पुनबानस नगररने: (१) रुि भएको कुनै पमन वनक्षेत्र बसोबास वा पुनबानसको लामग प्रयोग गररने छैन।
(२) यो ऐन प्रारम्भ हुनुभन्दा अस्घ वन सम्बन्धी ित्काल प्रचमलि कानूनको अधीनमा रही बसोबास वा पुनबानस गररएका जग्गामा त्यस्िो जग्गा प्रदान गदानको बिि देस्ि नै रहेका रुिहरु नेपाल सरकारको स्वाममत्वमा रहनेछन् र त्यस्िा रुिहरु िोष्ट्रकए बमोस्जम हटाइनेछ।
(३) उपदफा (२) मा उस्ल्लस्िि रुिहरु यस ऐन ष्ट्रवपरीि हटाउने व्यस्क्तलाई राष्ट्रिय वनमा कसुर गरे सरह सजाय हुनेछ।
१३. मसमसार क्षेत्रको व्यवस्िापन: (१) राष्ट्रिय वनक्षेत्रमभत्रको सीमसार क्षेत्रको संरक्षण, संवर्द्नन, प्रवर्द्नन र व्यवस्िापन नेपाल सरकारले गनेछ।
(२) उपदफा (१) बमोस्जमको सीमसार क्षेत्रमा िोष्ट्रकए बमोस्जम पयानपयनटनको ष्ट्रवकास सम्बन्धी कायन गनन सष्ट्रकनेछ।
पररच्छेद-३
सरकारद्वारा व्यवस्स्िि वन सम्बन्धी व्यवस्िा
१४. सरकारद्वारा व्यवस्स्िि वनको व्यवस्िापन: (१) मिमभजनल वन अमधकृिले राष्ट्रिय वनको कुनै भागलाई मसमािन गरी नेपाल सरकारबाट स्वीकृि रणनीमिक योजनाको अधीनमा रही सरकारद्वारा व्यवस्स्िि वनको रुपमा व्यवस्िापन गनन सक्नेछ।
(२) उपदफा (१) मा जुनसुकै कुरा लेस्िएको भए िापमन वन संरक्षण क्षेत्र, सामुदाष्ट्रयक वन, साझेदारी वन, धाममनक वन ििा कबुमलयिी वन बाहेकका अन्य राष्ट्रिय वन सरकारद्वारा व्यवस्स्िि वनको रुपमा व्यवस्िापन गनुन पनेछ।
(३) सरकारद्वारा व्यवस्स्िि वनको व्यवस्िापनको लामग िोष्ट्रकए बमोस्जम कायनयोजना स्वीकृि गराई लागू गररनेछ।
(४) नेपाल सरकारले अन्िरप्रादेस्शक वनको रणनीमिक योजना बनाउनेछ।
पररच्छेद-४
वन संरक्षण क्षेत्र सम्बन्धी व्यवस्िा
१५. वन संरक्षण क्षेत्र: (१) दफा ११ को अधीनमा रही मन्त्रालयले प्रदेश मन्त्रालयको परामशनमा नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी देहायको राष्ट्रिय वनको कुनै भाग ििा सम्बस्न्धि भू-पररधीय क्षेत्रलाई मसमािन गरी ष्ट्रवशेष कायनयोजना बनाई वन संरक्षण क्षेत्रको रुपमा घोषणा गनन सक्नेछ:-
(क) राष्ट्रिय ििा अन्िरानष्ट्रिय दृष्ट्रिकोणले वािावरणीय, पाररस्स्िमिकीय, वैज्ञामनक वा सांस्कृमिक महत्वको,
(ि) जलाधार संरक्षणको ष्ट्रहसाबले संवेदनशील देस्िएको,
(ग) संरस्क्षि क्षेत्र बाष्ट्रहर रहेका वन, वनस्पमि ििा वन्यजन्िुको संरक्षण ििा
www.lawcommission.gov.np
7
व्यवस्िापन गनन आवश्यक रहेको, वा
(घ) पयानपयनटनको ष्ट्रवकास गनन उपयुक्त देस्िएको।
स्पिीकरण: यस दफाको प्रयोजनको लामग “भू-पररधीय क्षेत्र” भन्नाले वन ििा वनसँग अन्िरसम्बस्न्धि समुदाय, क्षेत्र ििा प्राकृमिक स्रोि सम्झनु पछन।
(२) उपदफा (१) बमोस्जम स्वीकृि भएको कायनयोजनाको कायानन्वयन मिमभजन वन कायानलयले गनेछ।
१६. वन संरक्षण क्षेत्रको व्यवस्िापन: (१) वन संरक्षण क्षेत्रमा रहेका राष्ट्रिय वनक्षेत्रमा क्षेत्रगि अवस्स्िमिका आधारमा एक वा सोभन्दा बढी वन व्यवस्िापन पर्द्मि अवलम्बन गनन सष्ट्रकनेछ।
(२) यस ऐनमा अन्यत्र जुनसुकै कुरा लेस्िएको भए िापमन वन संरक्षण क्षेत्रमभत्र रहेका अन्य वन व्यवस्िापन पर्द्मि अन्िगनि व्यवस्िापन भइरहेको राष्ट्रिय वनको कायनयोजना बनाउँदा दफा १५ को उपदफा (१) बमोस्जमको कायनयोजनाको अधीनमा रही बनाउनु पनेछ।
(३) उपदफा (२) बमोस्जम वन संरक्षण क्षेत्रको व्यवस्िापनबाट प्राप्त हुने लाभांशको बाँिफाँट राष्ट्रिय प्राकृमिक स्रोि ििा ष्ट्रवि आयोग सम्बन्धी प्रचमलि कानून बमोस्जम हुनेछ।
(४) नेपाल सरकारले वन संरक्षण क्षेत्रलाई वन्यजन्िुहरुको लामग जैष्ट्रवक मागन घोषणा गनन सक्नेछ।
१७. वन संरक्षण क्षेत्रमा रुपान्िरण हुने: (१) यो ऐन प्रारम्भ हुँदाका बिि कायम रहेको संरस्क्षि वन यो ऐन प्रारम्भ भएपमछ स्वि: वन संरक्षण क्षेत्रमा रुपान्िरण भएको मामननेछ।
(२) उपदफा (१) बमोस्जमको वन संरक्षण क्षेत्र रुपान्िरण हुँदा यो ऐन प्रारम्भ भएको बिि कायम रहेको वन व्यवस्िापन पर्द्मिमा प्रमिकूल असर परेको मामनने छैन।
पररच्छेद-५
सामुदाष्ट्रयक वन सम्बन्धी व्यवस्िा
१८. सामुदाष्ट्रयक वन हस्िान्िण गनेः (१) दफा ३१ बमोस्जम गठन भएको उपभोक्ता समूहले वनको ष्ट्रवकास, संरक्षण, उपयोग, व्यवस्िापन ििा वन पैदावारको स्विन्त्र रुपमा मूल्य मनधानरण गनन र मबक्री ष्ट्रविरण गनन पाउने गरी राष्ट्रिय वनको कुनै भाग सामुदाष्ट्रयक वनको रुपमा व्यवस्स्िि गनन चाहेमा कायनयोजना सष्ट्रहि मिमभजन वन कायानलयमा मनवेदन ददनु पनेछ।
(२) उपदफा (१) बमोस्जमको कायनयोजना मिमभजनल वन अमधकृिले जाँचबुझ गरी उपयुक्त देस्िएमा स्वीकृि गनेछ।
(३) उपदफा (२) बमोस्जम कायनयोजना स्वीकृि भएमा मिमभजनल वन अमधकृिले
www.lawcommission.gov.np
8
उपदफा (१) बमोस्जमको उपभोक्ता समूहलाई िोष्ट्रकए बमोस्जमको ढाँचामा वन हस्िान्िरण सम्बन्धी प्रमाणपत्र ददनु पनेछ।
(४) उपदफा (१) को प्रयोजनको लामग मिमभजनल वन अमधकृिले उपभोक्ताको सहभामगिामा उपभोक्ता समूह गठन गनन र कायनयोजना ियार गनन आवश्यक प्राष्ट्रवमधक एवं अन्य सहयोग उपलब्ध गराउन सक्नेछ।
(५) उपभोक्ता समूहको चाहना र आवश्यकिाको आधारमा वन व्यवस्िापन कायनलाई प्रभावकारी बनाउन उपभोक्ता समूहले सम्बस्न्धि स्िानीय िहको परामशनमा सामुदाष्ट्रयक वनको कायनयोजना बनाउन वा आवश्यकिा अनुसार संशोधन गनन सक्नेछ। त्यसरी बनाएको वा संशोधन गरेको कायनयोजना कायानन्वयन गनुनअस्घ उपभोक्ता समूहले सोको जानकारी मिमभजनल वन अमधकृिलाई ददनु पनेछ।
(६) उपदफा (५) बमोस्जम उपभोक्ता समूहले बनाएको कायनयोजना वा सोमा गरेको संशोधनले वािावरणमा उल्लेिनीय प्रमिकूल असर पने देस्िएमा मिमभजनल वन अमधकृिले त्यस्िो कायनयोजना वा संशोधनको जानकारी पाएको मममिले िीस ददनमभत्र उपभोक्ता समूहलाई त्यस्िो कायनयोजना वा संशोधन लागू नगनन मनदेशन ददन सक्नेछ र त्यस्िो मनदेशनको पालना गनुन उपभोक्ता समूहको किनव्य हुनेछ।
(७) उपभोक्ता समूहले मिमभजन वन कायानलयबाट स्वीकृि कायनयोजनाले मनददनि गरेको वन उद्यम ििा िोष्ट्रकए बमोस्जम पयानपयनटनका कायनक्रमहरु सञ्चालन गनन सक्नेछ।
(८) उपदफा (७) बमोस्जम उपभोक्ता समूहले पयानपयनटन ष्ट्रवकासका लामग िोष्ट्रकए बमोस्जम वनक्षेत्र प्रयोग गनन सक्नेछ।
(९) उपभोक्ता समूहले सामुदाष्ट्रयक वनको ष्ट्रवकास, संरक्षण ििा उपयोग गरी आय आजननको लामग गररबीको रेिामुमनका उपभोक्तालाई सामुदाष्ट्रयक वनको कुनै भाग िोष्ट्रकए बमोस्जम सम्झौिा गरी ददन सक्नेछ।
१९. सामुदाष्ट्रयक वन ष्ट्रफिान मलन सष्ट्रकने: (१) दफा १८ बमोस्जम हस्िान्िरण भएको सामुदाष्ट्रयक वनमा उपभोक्ता समूहले कायनयोजना बमोस्जम कायन सञ्चालन गनन नसकेमा वा वािावरणमा उल्लेिनीय प्रमिकूल असर पने कुनै कायन गरेमा वा यो ऐन र यस ऐन अन्िगनि बनेको मनयम बमोस्जम पालना गनुन पने शिनहरु पालना नगरेमा मिमभजनल वन अमधकृिले िोष्ट्रकए बमोस्जम त्यस्िो उपभोक्ता समूहको दिान िारेज गनन र त्यस्िो सामुदाष्ट्रयक वन ष्ट्रफिान मलने मनणनय गनन सक्नेछ।
िर त्यसरी उपभोक्ता समूहको दिान िारेज गरी सामुदाष्ट्रयक वन ष्ट्रफिान मलने मनणनय गनुनअस्घ त्यस्िो उपभोक्ता समूहलाई आफ्नो सफाई पेश गने मनामसब मौका ददइनेछ।
(२) उपदफा (१) बमोस्जम मिमभजनल वन अमधकृिले गरेको मनणनय उपर स्चि नबुझ्ने वन उपभोक्ता समूहले पैंिीस ददनमभत्र प्रदेश वन मनदेशक समक्ष उजुर गनन सक्नेछ। त्यस्िो उजुरी उपर प्रदेश वन मनदेशकले गरेको मनणनय अस्न्िम हुनेछ।
www.lawcommission.gov.np
9
२०. सामुदाष्ट्रयक वन पुनः हस्िान्िरण गनन सष्ट्रकने: (१) दफा १९ को उपदफा (१) बमोस्जम कुनै सामुदाष्ट्रयक वन ष्ट्रफिान मलने गरी भएको मनणनय उपर सोही दफाको उपदफा (२) बमोस्जम उजुरी परी प्रदेश वन मनदेशकबाट त्यस्िो मनणनय बदर भएमा मिमभजनल वन अमधकृिले त्यस्िो सामुदाष्ट्रयक वन साष्ट्रवककै उपभोक्ता समूहलाई पुनः हस्िान्िरण गनुन पनेछ।
(२) दफा १९ को उपदफा (१) बमोस्जमको मनणनय उपर सो दफाको उपदफा (२) बमोस्जम उजुर नपरेमा वा त्यस्िो उजुर परी सो मनणनय सदर भएमा मिमभजनल वन अमधकृिले दफा १८ बमोस्जमको प्रष्ट्रक्रया पूरा गरी उपभोक्ता समूह पुनगनठन गरी सो सामुदाष्ट्रयक वन हस्िान्िरण गनुन पनेछ।
२१. कायनयोजना ष्ट्रवपरीि काम गनेलाई हुने सजाय: (१) सामुदाष्ट्रयक वनमा कुनै उपभोक्ताले कायनयोजना ष्ट्रवपरीि हुने कुनै काम गरेमा मनजलाई सम्बस्न्धि उपभोक्ता समूहले जररबाना गनन सक्नेछ र त्यस्िो कामबाट कुनै हामन नोक्सानी भएकोमा मबगो बराबरको रकम क्षमिपूमिनको रुपमा असुल गनन सक्नेछ।
(२) उपदफा (१) बमोस्जम उपभोक्ता समूह आफैंले कारबाही गनन नसकेमा सो समूहले मिमभजन वन कायानलयलाई कारबाहीको लामग मसफाररस गनन सक्नेछ र यसरी मसफाररस भई आएमा मिमभजनल वन अमधकृिले त्यस्िो जररबाना गनन सक्नेछ।
(३) उपदफा (१) बमोस्जम जररबाना गरेको कारणले मात्र त्यस्िो व्यस्क्तलाई प्रचमलि कानून बमोस्जम कारबाही गनन बाधा पुगेको मामनने छैन।
२२. वनको ष्ट्रवकासको लामग िचन गनुन पने: (१) उपभोक्ता समूहले कायनयोजना बमोस्जम आजनन गरेको वाष्ट्रषनक आयबाट कम्िीमा पच्चीस प्रमिशि रकम वनको ष्ट्रवकास, संरक्षण र व्यवस्िापन कायनमा िचन गरी बाँकी रहेको रकमको कम्िीमा पचास प्रमिशि रकम सम्बस्न्धि स्िानीय िहसँग समन्वय गरी गररबी न्यूनीकरण, मष्ट्रहला सशस्क्तकरण ििा उद्यम ष्ट्रवकास कायनमा िचन गनुन पनेछ।
(२) उपदफा (१) बमोस्जम िचन गरी बाँकी रहेको रकम उपभोक्ता समूहको ष्ट्रहिमा प्रयोग गररनेछ।
पररच्छेद-६
साझेदारी वन सम्बन्धी व्यवस्िा
२३. साझेदारी वन: (१) प्रदेश मन्त्रालयले देहायका उद्देश्यका लामग मिमभजनल वन अमधकृिको मसफाररसमा सरकारद्वारा व्यवस्स्िि वनको कुनै भाग दफा ११ को अधीनमा रही मिमभजन वन कायानलय, स्िानीय िह र वन उपभोक्ताको साझेदारीमा िोष्ट्रकए बमोस्जम साझेदारी वनको रुपमा व्यवस्िापन गनन सक्नेछ:-
(क) वनको ष्ट्रवकास र ददगो व्यवस्िापन गरी अिनिन्त्रमा टेवा पुर् याउन,
(ि) वनक्षेत्रको नस्जकै वा टाढा रहेका परम्परागि उपभोक्तालाई वन
www.lawcommission.gov.np
10
संरक्षणको कायनमा सहभागी गराई त्यस्िा उपभोक्तालाई वन पैदावार आपूमिनको व्यवस्िा गनन,
(ग) वनक्षेत्रको उत्पादकत्वमा अमभवृष्ट्रर्द् गनन ििा िाली क्षेत्रको उपयोग गनन,
(घ) जैष्ट्रवक ष्ट्रवष्ट्रवधिा ििा जलाधार क्षेत्रको संरक्षण र संवर्द्नन गनन,
(ङ) उपभोक्ताको स्जष्ट्रवकोपाजननमा सुधार ल्याउन।
(२) साझेदारी वनको व्यवस्िापनको लामग िोष्ट्रकए बमोस्जम स्िानीय िह ििा साझेदारी वन उपभोक्ता समूहको परामशनमा मिमभजनल वन अमधकृिले कायनयोजना ियार गरी प्रदेश वन मनदेशनालय समक्ष पेश गनेछ र प्रदेश वन मनदेशकले त्यस्िो कायनयोजना स्वीकृि गनन सक्नेछ।
(३) उपदफा (२) बमोस्जम स्वीकृि भएको कायनयोजना लागू गने दाष्ट्रयत्व मिमभजन वन कायानलय, स्िानीय िह र दफा २४ बमोस्जमको साझेदारी वन उपभोक्ता समूहको हुनेछ।
(४) उपदफा (१) बमोस्जमका साझेदारहरुले कायनयोजना बमोस्जम कायन सञ्चालन गनन नसकेमा वा वािावरणमा उल्लेिनीय प्रमिकूल असर पने कुनै कायन गरेमा वा यो ऐन र यस ऐन अन्िगनि बनेको मनयम बमोस्जम पालना गनुन पने शिनहरु पालना नगरेमा प्रदेश मन्त्रालयले त्यस्िो साझेदारी वनको व्यवस्िापन पर्द्िी अन्त्य गनन सक्नेछ र सो वन स्वि: सरकारद्वारा व्यवस्स्िि वनको रुपमा व्यवस्िापन हुनेछ।
िर त्यसरी उपभोक्ता समूहको दिान िारेज गरी साझेदारी वन ष्ट्रफिान मलने मनणनय गनुनअस्घ त्यस्िो उपभोक्ता समूहलाई आफ्नो सफाई पेश गने मनामसब मौका ददइनेछ।
२४. साझेदारी वन उपभोक्ता समूह गठन गनन सक्ने: साझेदारी वनको ष्ट्रवकास र संरक्षणको लामग उपभोक्ताको िफनबाट आवश्यक व्यवस्िा गनन एवं त्यस्िो वनबाट उपभोक्तालाई प्राप्त हुने वन पैदावारको व्यवस्िापन गनन साझेदारी वन व्यवस्िापन क्षेत्रमभत्र पने सम्बस्न्धि परम्परागि उपभोक्ताहरुले साझेदारी वन उपभोक्ता समूह गठन गनन सक्नेछन्।
२५. साझेदारी वनको वन पैदावार उपयोग ििा मबक्री ष्ट्रविरण: (१) साझेदारी वनबाट उत्पाददि काठ, दाउरा र गैह्रकाष्ठ वन पैदावारको बाँिफाँट िोष्ट्रकए बमोस्जम हुनेछ।
(२) साझेदारी वन उपभोक्ता समूहले साझेदारी वन व्यवस्िापन कायनयोजनाको कायानन्वयनबाट सो समूहलाई प्राप्त हुने वन पैदावार आन्िररक िपिको लामग प्रािममकिा ददई बाँकी रहेको वन पैदावार मात्र समूहबाष्ट्रहर पठाउने गरी छुट याउन सक्नेछ।
(३) साझेदारी वनबाट उपभोक्ता समूहलाई प्राप्त हुने वन पैदावार मबक्री ष्ट्रविरणबाट प्राप्त रकम मध्ये कम्िीमा पच्चीस प्रमिशि रकम वनको ष्ट्रवकास, संरक्षण र व्यवस्िापन कायनमा िचन गरी बाँकी रहेको रकमको कम्िीमा पचास प्रमिशि रकम सम्बस्न्धि स्िानीय िहसँग समन्वय गरी गररबी न्यूनीकरण, मष्ट्रहला सशस्क्तकरण ििा उद्यम ष्ट्रवकास कायनमा िचन गनुन पनेछ।
(४) उपदफा (३) बमोस्जम िचन गरी बाँकी रहेको रकम उपभोक्ता समूहको
www.lawcommission.gov.np
11
ष्ट्रहिमा िचन गररनेछ।
पररच्छेद-७
कबुमलयिी वन सम्बन्धी व्यवस्िा
२६. कबुमलयिी वन प्रदान गने: (१) नेपाल सरकारले देहायको प्रयोजनको लामग राष्ट्रिय वनको हैमसयि मबमिएको कुनै भाग कबुमलयिी वनको रुपमा िोष्ट्रकए बमोजम सम्झौिा गरी प्रचमलि कानून बमोस्जम स्िाष्ट्रपि कुनै स􀇍दठि संस्िालाई उपलब्ध गराउन सक्नेछ :-
(क) वन पैदावारमा आधाररि उद्योगहरुलाई आवश्यक पने कच्चा पदािन उत्पादन गनन,
(ि) वृक्षारोपण गरी वन पैदावारको उत्पादनमा वृष्ट्रर्द् गरी मबक्री ष्ट्रविरण गनन वा उपयोग गनन,
(ग) वनको संरक्षण र ष्ट्रवकास हुने गरी कृष्ट्रष वन बाली वा पशु फमन सञ्चालन गनन,
(घ) वनको संरक्षण र ष्ट्रवकास हुने गरी कीट, पि􀇍 ििा वन्यजन्िुको फामन वा उद्यान सञ्चालन गनन,
(ङ) वनको संरक्षण र ष्ट्रवकास हुने गरी पयानपयनटन व्यवसाय सञ्चालन गनन।
स्पिीकरण: यस दफाको प्रयोजनको लामग “हैमसयि मबमिएको वन” भन्नाले बीस प्रमिशिभन्दा कम छत्र घनत्व (क्राउन कभरेज) भएको वन सम्झनु पछन।
(२) उपदफा (१) मा जुनसुकै कुरा लेस्िएको भए िापमन मिमभजन वन कायानलयले गररबीको रेिामुमन रहेका जनिाको गररबी न्यूनीकरणको लामग कायनयोजना बनाई वनको संरक्षण र ष्ट्रवकास हुने गरी आय आजनन हुने कायनक्रम सञ्चालन गनन त्यस्िा जनिाको समूहलाई कबुमलयिी वनको रुपमा वनक्षेत्र उपलब्ध गराउन सक्नेछ।
२७. कबुमलयिी वन ष्ट्रफिान मलन सक्ने: (१) कबुमलयिी वनमा सम्झौिाको पक्ष वा अन्य कसैले कायनयोजना ष्ट्रवपरीिका कुनै काम गरेमा वा वनमा हामन नोक्सानी पुर् याउने कायन गरेमा मिमभजनल वन अमधकृिले त्यस्िो कबुमलयिी वन िोष्ट्रकए बमोस्जम ष्ट्रफिान मलने मनणनय गनन सक्नेछ र त्यस्िा कायन गने व्यस्क्त, संघ संस्िा वा समुदायलाई अन्य राष्ट्रिय वनमा कसुर गरे सरह सजाय हुनेछ ।
िर त्यसरी कबुमलयिी वन ष्ट्रफिान मलने मनणनय गनुनअस्घ सम्बस्न्धि पक्षलाई आफ्नो सफाई पेश गने मनामसब मौका ददइनेछ।
(२) उपदफा (१) बमोस्जम मिमभजनल वन अमधकृिले कबुमलयिी वन ष्ट्रफिान मलने गरी गरेको मनणनयमा स्चि नबुझ्ने पक्षले मनणनय भएको पैंिीस ददनमभत्र ष्ट्रवभागको महामनदेशक समक्ष उजुर गनन सक्नेछ।
(३) उपदफा (२) बमोस्जम परेको उजुरीको सम्बन्धमा ष्ट्रवभागको महामनदेशकले गरेको मनणनय अस्न्िम हुनेछ।
www.lawcommission.gov.np
12
(४) यस दफामा अन्यत्र जुनसुकै कुरा लेस्िएको भए िापमन दफा २६ को उपदफा (२) बमोस्जम उपलब्ध गराएको वनक्षेत्रमा वन संरक्षणको प्रमिकूल हुने गरी कुनै काम भएमा नेपाल सरकारले जुनसुकै बिि त्यस्िो कबुमलयिी वन ष्ट्रफिान मलने मनणनय गनन सक्नेछ र यसरी ष्ट्रफिान भएको वन सरकारद्वारा व्यवस्स्िि वनको रुपमा व्यवस्िापन गनुन पनेछ।
पररच्छेद-८
धाममनक वन सम्बन्धी व्यवस्िा
२८. धाममनक वन: (१) मिमभजनल वन अमधकृिले परापूवन कालदेस्िको धाममनक स्िल र त्यसको वररपररको वनको संरक्षणका लामग प्रचमलि कानून बमोस्जम स्िाष्ट्रपि कुनै धाममनक मनकाय, समूह वा समुदायलाई उक्त क्षेत्र वररपररको राष्ट्रिय वन धाममनक वनको रुपमा संरक्षणको लामग हस्िान्िरण गनन सक्नेछ।
(२) उपदफा (१) बमोस्जम संरक्षणको लामग हस्िान्िरण गररएको कारणले मात्र त्यस्िो वन त्यस्िो धाममनक मनकाय, समूह वा समुदायको नाममा हक हस्िान्िरण भएको मामनने छैन।
२९. धाममनक वनमा रहेको वन पैदावारको उपयोग: (१) धाममनक वनमा रहेका वन पैदावार सम्बस्न्धि धाममनक मनकाय, समूह वा समुदायले धाममनक कायनमा मात्र उपयोग गनन सक्नेछ।
िर धाममनक वनक्षेत्रमा ष्ट्रवकास आयोजना मनमानण ििा सञ्चालनको क्रममा प्राप्त भएका वन पैदावार मिमभजन वन कायानलय र स्िानीय िहको समन्वयमा मबक्री ष्ट्रविरण गनन सष्ट्रकनेछ।
(२) उपदफा (१) बमोस्जम वन पैदावार उपयोग गदान वािावरणमा उल्लेिनीय प्रमिकूल असर पने गरी वा सावनजमनक रुपमा हामन नोक्सानी हुने गरी वा जलाधार क्षेत्रमा भू-क्षय हुन सक्ने गरी रुि कटान गनन पाइने छैन।
३०. धाममनक वन ष्ट्रफिान मलन सष्ट्रकने: (१) दफा २८ बमोस्जम स्जम्मा ददएको धाममनक वनमा सम्बस्न्धि धाममनक मनकाय, समूह वा समुदायले दफा २९ ष्ट्रवपरीिको कायन गरेमा वा धाममनक वनमा गनुन पने कायन सञ्चालन गनन नसकेमा वा यो ऐन वा यस ऐन अन्िगनि बनेको मनयम बमोस्जम पालना गनुन पने कुराहरु पालना नगरेमा मिमभजनल वन अमधकृिले त्यस्िो धाममनक वन ष्ट्रफिान मलने मनणनय गनन सक्नेछ।
िर धाममनक वन ष्ट्रफिान मलने मनणनय गनुनअस्घ सम्बस्न्धि धाममनक मनकाय, समूह वा समुदायलाई आफ्नो सफाई पेश गने मनामसब मौका ददइनेछ।
(२) उपदफा (१) बमोस्जम मिमभजनल वन अमधकृिले गरेको मनणनय उपर स्चि नबुझ्ने व्यस्क्त, धाममनक मनकाय, समूह वा समुदायले सूचना पाएको मममिले पैंिीस ददनमभत्र प्रदेश वन मनदेशक समक्ष उजुर गनन सक्नेछ।
www.lawcommission.gov.np
13
(३) उपदफा (२) बमोस्जम प्राप्त उजुरीको सम्बन्धमा प्रदेश वन मनदेशकले गरेको मनणनय अस्न्िम हुनेछ।
पररच्छेद-९
उपभोक्ता समूह गठन सम्बन्धी व्यवस्िा
३१. उपभोक्ता समूहको गठन: (१) सामुष्ट्रहक ष्ट्रहिका लामग कुनै वनको संरक्षण, ष्ट्रवकास र व्यवस्िापन गरी वन पैदावारको उपयोग गनन चाहने त्यस्िो वनका सम्बस्न्धि उपभोक्ताले यस ऐनमा व्यवस्िा भए बमोस्जम उपभोक्ता समूह गठन गनन सक्नेछन्।
(२) उपदफा (१) बमोस्जम गठन गररएका उपभोक्ता समूह सम्बस्न्धि मिमभजन वन कायानलयमा िोष्ट्रकए बमोस्जम दिान गनुन पनेछ।
(३) उपदफा (२) बमोस्जम दिानको लामग सम्बस्न्धि उपभोक्ता समूहले ष्ट्रवधान सष्ट्रहि संलग्न रािी मनवेदन ददनु पनेछ।
(४) उपभोक्ता समूहले प्रत्येक वषन आमिनक वषन समाप्त भएको िीन मष्ट्रहनामभत्र िोष्ट्रकए बमोस्जम आमिनक ष्ट्रववरण ििा वनको स्स्िमि समेि िुलाई आफ्ना ष्ट्रक्रयाकलापको वाष्ट्रषनक प्रमिवेदन सम्बस्न्धि स्िानीय िह र मिमभजन वन कायानलय समक्ष पेश गनुन पनेछ।
३२. उपभोक्ता समूह सङ्गदठि संस्िा हुने: (१) उपभोक्ता समूह अष्ट्रवस्च्छन्न उिरामधकारवाला एक स्वशामसि र स􀇍दठि संस्िा हुनेछ।
(२) उपभोक्ता समूहको आफ्नो एउटा छुट्टै छाप हुनेछ।
(३) उपभोक्ता समूहले व्यस्क्त सरह चल अचल सम्पस्ि प्राप्त गनन, उपभोग गनन, बेच मबिन गनन वा अन्य ष्ट्रकमसमले बन्दोवस्ि गनन सक्नेछ।
(४) उपभोक्ता समूहले व्यस्क्त सरह आफ्नो नामबाट नामलस उजुर गनन र सो उपर पमन सोही नामबाट नामलस उजुर लाग्न सक्नेछ।
३३. उपभोक्ता समूहको कोष: (१) उपभोक्ता समूहको आफ्नो एउटा छुट्टै कोष हुनेछ।
(२) उपदफा (१) बमोस्जमको कोषमा देहायको रकम जम्मा गररनेछः-
(क) नेपाल सरकार, प्रदेश सरकार र स्िानीय िहबाट प्राप्त अनुदान रकम,
(ि) कुनै स्वदेशी व्यस्क्त वा संस्िाबाट प्राप्त अनुदान वा सहायिा रकम,
(ग) वन पैदावारको मबक्री ष्ट्रविरणबाट उपभोक्ता समूहलाई प्राप्त रकम,
(घ) उपभोक्ता समूहको सदस्यिा शुल्क र उपभोक्ता समूहले गरेको जररबानाबाट प्राप्त रकम।
(३) उपभोक्ता समूहको िफनबाट कायनयोजना बमोस्जम गररने िचन उपदफा (१) बमोस्जमको कोषबाट व्यहोररनेछ।
(४) उपभोक्ता समूहले व्यवस्िापन गरेको वनमा रहेका वन्यजन्िुबाट त्यस्िो समूहका सदस्यको जनधनको क्षमि भएमा उपदफा (१) बमोस्जमको कोषबाट प्रभाष्ट्रवि
www.lawcommission.gov.np
14
व्यस्क्तलाई राहि उपलब्ध गराइनेछ।
(५) उपदफा (१) बमोस्जमको कोषको सञ्चालन िोष्ट्रकए बमोस्जम हुनेछ।
३४. वन उद्यम र पयानपयनटन कायनक्रम सञ्चालन गनन सक्ने: (१) उपभोक्ता समूहले िोष्ट्रकए बमोस्जमको प्रष्ट्रक्रया अवलम्बन गरी स्वीकृि कायनयोजनाले मनददनि गरेका वन उद्यम ििा पयानपयनटन कायनक्रम आफैंले वा स्िानीय िह वा संघ संस्िा वा मनजी क्षेत्र वा सहकारीसँगको साझेदारीमा सञ्चालन गनन सक्नेछ।
स्पिीकरण: यस दफाको प्रयोजनको लामग “वन उद्यम” भन्नाले वन्यजन्िु पालन समेिलाई जनाउँछ।
(२) उपदफा (१) बमोस्जम सञ्चालनमा साझेदारी गरेका कारणले मात्र उपभोक्ता समूहको उिरदाष्ट्रयत्व हस्िान्िरण भएको मामनने छैन।
(३) उपदफा (१) बमोस्जम वन उद्यम स्िापना गरी सञ्चालन गदान मन्त्रालयले िोष्ट्रकददएको मापदण्िका आधारमा कायनयोजना ियार गरी सञ्चालन गनुन पनेछ।
(४) उपदफा (१) र (२) मा जुनसुकै कुरा लेस्िएको भए िापमन पयानपयनटन कायनक्रम सञ्चालनको क्रममा प्रचमलि कानून र वन कायनयोजना ष्ट्रवपरीि भौमिक पूवानधार मनमानण गरी वनक्षेत्रको भू-उपयोग पररविनन गने, गराउने समूह वा संघ संस्िालाई यस ऐन बमोस्जम कारबाही हुनेछ।
(५) उपदफा (१) बमोस्जम वन उद्यम ििा पयानपयनटन कायनक्रम सञ्चालनको लामग इजाजि ददने ििा त्यस्िो कायनक्रम सञ्चालन गने सम्बन्धी अन्य व्यवस्िा िोष्ट्रकए बमोस्जम हुनेछ।
पररच्छेद-१०
मनजी ििा सावनजमनक जग्गामा रहेको वन सम्बन्धी व्यवस्िा
३५. मनजी वन दिान: (१) मनजी वन दिान गराउन चाहने कुनै व्यस्क्त वा संस्िाले मनजी वन दिानको लामग मिमभजन वन कायानलय वा सब मिमभजन वन कायानलयको मसफाररस सष्ट्रहि सम्बस्न्धि स्िानीय िहमा मनवेदन ददनु पनेछ।
(२) उपदफा (१) बमोस्जम कुनै मनवेदन परेमा आवश्यक जाँचबुझ गरी सम्बस्न्धि स्िानीय िहले मनजी वन दिान गरी प्रमाणपत्र ददनेछ।
(३) उपदफा (२) बमोस्जम मनजी वन दिान गरेको जानकारी स्िानीय िहले सम्बस्न्धि मिमभजन वन कायानलयलाई गराउनु पनेछ।
(४) यस ऐन बमोस्जमका मनजी वन राष्ट्रियकरण गररने छैन।
३६. मनजी वनको व्यवस्िापन: (१) मनजी वनको धनीले मनजी वनको ष्ट्रवकास, संरक्षण, व्यवस्िापन गनन ििा वन पैदावारको उपयोग गनन वा मूल्य मनधानरण गरी मबक्री ष्ट्रविरण गनन सक्नेछ।
(२) मनजी वनको धनीको अनुरोधमा उपदफा (१) बमोस्जमको कामका लामग
www.lawcommission.gov.np
15
मिमभजन वन कायानलय वा सब मिमभजन वन कायानलयले आवश्यक प्राष्ट्रवमधक ििा अन्य सहयोग उपलब्ध गराउन सक्नेछ।
(३) व्यावसाष्ट्रयक प्रयोजनको लामग मनजी वन वा मनजी आवादीमा रहेका वन पैदावारको सिलन ििा ओसारपसार गनुन परेमा सम्बस्न्धि स्िानीय िहबाट स्वीकृमि मलनु पनेछ।
(४) उपदफा (३) मा जुनसुकै कुरा लेस्िएको भए िापमन व्यावसाष्ट्रयक प्रयोजनको लामग एक स्िानीय िहबाट अको स्िानीय िहमा वन पैदावारको सिलन ििा ओसारपसार गनुन परेमा सम्बस्न्धि मिमभजन वन कायानलयबाट स्वीकृमि मलनु पनेछ।
(५) घरायसी प्रयोजनको लामग कुनै स्जल्लामभत्रको एक स्िानीय िहबाट अको स्िानीय िहमा वन पैदावार सिलन ििा ओसारपसार गनुन परेमा जुन स्िानीय िहबाट सिलन ििा ओसारपसार गने हो सो स्िानीय िहबाट र एक स्जल्लाबाट अको स्जल्लामा वन पैदावार सिलन ििा ओसारपसार गनुन परेमा जुन स्जल्लाबाट सिलन ििा ओसारपसार गने हो सो स्जल्लाको मिमभजन वन कायानलयबाट स्वीकृमि मलनु पनेछ।
(६) मनजी वनको धनीलाई नेपाल सरकारले िोष्ट्रकए बमोस्जमको सुष्ट्रवधा उपलब्ध गराउन सक्नेछ।
(७) कुनै व्यस्क्त, संस्िा, समूह वा समुदायले िोष्ट्रकएको मापदण्िको अधीनमा रही कृष्ट्रष वन, जिीबुटी िेिी ििा वन्यजन्िु पालन समेि गनन सक्नेछ।
३७. सावनजमनक जग्गामा वन ष्ट्रवकास सम्बन्धी व्यवस्िा: (१) स्िानीय िहले यस ऐनको अधीनमा रही सावनजमनक जग्गामा वनको ष्ट्रवकास, संरक्षण, व्यवस्िापन गनन र वन पैदावारको उपयोग ििा मबक्री ष्ट्रविरण गनन सक्नेछ।
(२) उपदफा (१) बमोस्जमको कामका लामग मिमभजन वन कायानलय वा सब मिमभजन वन कायानलयले स्िानीय िहलाई आवश्यक प्राष्ट्रवमधक ििा अन्य सहयोग उपलब्ध गराउनु पनेछ।
(३) सिक, नहर र बाटो ष्ट्रकनारमा लगाइएको ििा बाटोमा छहारी पने रुिहरु र चौिारा, कुलाको मुहान, धाममनक स्िल वा यस्िै अन्य संवेदनशील ठाउँमा लगाइएका रुिहरु िोष्ट्रकए बमोस्जमको कायनष्ट्रवमध पूरा गरी काट्न वा हटाउन सष्ट्रकनेछ।
३८. सहरी वनको ष्ट्रवकास र व्यवस्िापन: (१) स्िानीय िहले आफ्नो क्षेत्रमभत्रको सहरी क्षेत्र ििा बस्िीमा रहेका सावनजमनक सिक ििा पाकन जस्िा स्िानमा आफैंले वा कुनै संघ संस्िा वा मनजी क्षेत्रसँगको साझेदारीमा सहरी वनको ष्ट्रवकास ििा व्यवस्िापन गनन सक्नेछ।
(२) उपदफा (१) बमोस्जम स्िापना हुने सहरी वनको ष्ट्रवकासको लामग आवश्यक पने प्राष्ट्रवमधक सहयोग मिमभजन वन कायानलय वा सब मिमभजन वन कायानलयले उपलब्ध गराउनु पनेछ।
(३) उपदफा (१) बमोस्जम स्िापना हुने सहरी वनको वन पैदावार सम्बस्न्धि
www.lawcommission.gov.np
16
स्िानीय िहले िोष्ट्रकए बमोस्जम प्रयोग गनन सक्नेछ।
पररच्छेद-११
बेवाररसी काठ सम्बन्धी व्यवस्िा
३९. बेवाररसी काठको व्यवस्िापन: (१) कसैले आफ्नो हकको प्रमाण नपुर् याएसम्म नदी वा िोलाले बगाई ल्याएको, ष्ट्रकनारा लागेको, अड्केको वा िुबेको काठ वा बेवाररसी अवस्िामा रहेको काठको स्वाममत्व प्रदेश सरकारको हुनेछ।
(२) उपदफा (१) बमोस्जमको काठको व्यवस्िापन िोष्ट्रकए बमोस्जम हुनेछ।
४०. हकदाबी उपर कारबाही: (१) कसैले दफा ३९ बमोस्जम बेवाररसी अवस्िामा रहेको काठको स्वाममत्व रहेको प्रमाण सष्ट्रहि माग गरेमा र सो सम्बन्धमा त्यस्िो व्यस्क्तको हकदाबी पुग्ने देस्िएमा त्यस्िो काठ मनजलाई हस्िान्िरण गररनेछ।
(२) बेवाररसी काठको हकदाबी ििा सो उपरको कारबाही सम्बन्धी अन्य व्यवस्िा िोष्ट्रकए बमोस्जम हुनेछ।
पररच्छेद-१२
ष्ट्रवकास आयोजना सम्बन्धी व्यवस्िा
४१. वनक्षेत्रको भू-उपयोग पररविनन नगररने : राष्ट्रिय वनको कुनै पमन भाग वनक्षेत्रको भू-उपयोग पररविनन हुने गरी प्रयोग गररने छैन।
िर पूवानधार ष्ट्रवकासको लामग नेपाल सरकारको मनणनय बमोस्जम कुनै आयोजनालाई उपलब्ध गराएको वनक्षेत्रको हकमा यो व्यवस्िा लागू हुने छैन।
४२. वनक्षेत्रको प्रयोग: (१) यस ऐनमा अन्यत्र जुनसुकै कुरा लेस्िएको भए िापमन राष्ट्रिय प्रािममकिा प्राप्त आयोजना, लगानी बोिनबाट लगानी स्वीकृि भएको योजना, राष्ट्रिय गौरवका आयोजना सञ्चालन गनन वनक्षेत्रको प्रयोग गनुन बाहेक अन्य कुनै पमन ष्ट्रवकल्प नभएमा र प्रचमलि कानून बमोस्जमको वािावरणीय पररक्षणबाट त्यस्िो योजना सञ्चालन गदान वािावरणमा उल्लेिनीय प्रमिकूल असर नपने देस्िएमा नेपाल सरकारले त्यस्िो योजना सञ्चालन गननको मनममि राष्ट्रिय वनको कुनै भाग प्रयोग गनन िोष्ट्रकए बमोस्जम स्वीकृमि ददन सक्नेछ।
(२) उपदफा (१) बमोस्जम योजना सञ्चालनको लामग वनक्षेत्र उपलब्ध गराउँदा जमि वनक्षेत्र प्रयोग गनुन पने हो कम्िीमा त्यमि नै क्षेत्रमा रुि रोप्नको लामग सम्भव भएसम्म आयोजनास्िलको नस्जक पने राष्ट्रिय वनक्षेत्रसँग जोमिएको र समान भौगोमलक र पाररस्स्िमिकीय क्षेत्रमा पने ििा वनको ष्ट्रवकास गनन सष्ट्रकने भू-बनोट भएको जग्गा उपलब्ध गराउनु पनेछ।
(३) प्रदेश वा स्िानीय िहले कुनै ष्ट्रवकास आयोजना सञ्चालन गदान वनक्षेत्रको प्रयोग गनुन बाहेक अन्य कुनै ष्ट्रवकल्प नभएमा र प्रचमलि कानून बमोस्जमको वािावरणीय परीक्षणबाट त्यस्िो योजना सञ्चालन गदान वािावरणमा उल्लेिनीय प्रमिकूल असर नपने
www.lawcommission.gov.np
17
देस्िएमा सो आयोजना सञ्चालन गनन त्यस्िो वनक्षेत्रको जग्गा प्राप्त गननको लामग नेपाल सरकार समक्ष अनुरोध गनन सक्नेछ।
(४) उपदफा (३) बमोस्जमको अनुरोधमा जग्गा प्राप्त भएमा यस दफाको अधीनमा रही नेपाल सरकारले त्यस्िो आयोजना कायानन्वयन गननका लामग राष्ट्रिय वनको कुनै भाग प्रयोग गनन स्वीकृमि ददन सक्नेछ।
(५) उपदफा (२) मा जुनसुकै कुरा लेस्िएको भए िापमन त्यस्िो जग्गा उपलब्ध हुन नसकेको अवस्िामा त्यस्िो आयोजनाको सञ्चालकले वन ष्ट्रवकासको लामग जग्गाको व्यवस्िा गननको लामग आवश्यक पने रकम उपलब्ध गराउनु पनेछ।
(६) उपदफा (२) वा (५) बमोस्जमको जग्गामा पाँच वषनसम्म रुि हुकानउन ििा सम्भार गननको लामग आवश्यक पने रकम त्यस्िो आयोजनाको सञ्चालकले उपलब्ध गराउनु पनेछ।
(७) उपदफा (१) बमोस्जम वनक्षेत्रको जग्गा उपयोग गनन ददए बापि उपदफा (५) र (६) बमोस्जम प्राप्त रकम दफा ४५ बमोस्जमको कोषमा जम्मा गररनेछ।
(८) उपदफा (१) बमोस्जम वनको कुनै भाग प्रयोग गनन स्वीकृमि ददँदा कुनै व्यस्क्त वा समुदायलाई कुनै हामन नोक्सानी हुने भएमा नेपाल सरकारले क्षमिपूमिनको उपयुक्त व्यवस्िा गरी ददनु पनेछ।
४३. िमनज कायनका लामग वनक्षेत्र प्रयोग गनन सक्ने: (१) राष्ट्रिय वनमभत्र िमनज पदािन भए नभएको अन्वेषण गनुन पने भएमा सम्बस्न्धि मनकायको अनुरोधमा प्रदेश मन्त्रालयले सोको लामग अनुममि ददन सक्नेछ।
(२) उपदफा (१) बमोस्जमको अन्वेषणबाट राष्ट्रिय वनमभत्र सुन, चाँदी, िामा, फलाम जस्िा िमनज पदािन रहेको पिा लागी उत्िनन् गनुन परेमा प्रचमलि कानून बमोस्जम वािावरणीय परीक्षण गरी त्यसरी उत्िनन् गदान वािावरणमा उल्लेिनीय प्रमिकूल असर नपने भएमा त्यस्िा िमनज पदािन उत्िनन् गननको मनममि नेपाल सरकारले वनक्षेत्र प्रयोग गनन स्वीकृमि ददन सक्नेछ।
िर राष्ट्रिय प्रािममकिा प्राप्त ष्ट्रवकास योजना, लगानी बोिनबाट ष्ट्रवदेशी लगानी स्वीकृि भएको योजना, राष्ट्रिय गौरवका आयोजनामा प्रयोग हुने कच्चा पदािन उपयोग गनन र उस्ल्लस्िि िमनज पदािन बाहेक वनक्षेत्रबाट अन्य िमनजजन्य वन पैदावार उत्िनन् गनन पाइने छैन।
पररच्छेद-१३
वािावरणीय सेवा सम्बन्धी व्यवस्िा
४४. वािावरणीय सेवाको व्यवस्िापन: (१) नेपाल सरकारले वनक्षेत्रबाट प्राप्त हुने वािावरणीय सेवाको व्यवस्िापन, उपयोग ििा लाभांश ष्ट्रविरणका लामग देहाय बमोस्जमको व्यवस्िा गनेछ :-
www.lawcommission.gov.np
18
(क) जलवायु पररविनन अनुकूलन र कार्बन सस्ञ्चमि ििा उत्सजनन न्यूनीकरणबाट प्राप्त लाभको हकमा नेपाल सरकारले मनधानरण गरे बमोस्जम व्यवस्िापन, उपयोग ििा लाभांशको बाँिफाँट हुने,
(ि) वनक्षेत्रबाट प्राप्त हुने काबनन सस्ञ्चमि ििा उत्सजनन न्यूनीकरण बाहेकका अन्य वािावरणीय सेवाको व्यवस्िापन, उपयोग ििा लाभांशको बाँिफाँट सम्बस्न्धि वनको कायनयोजनामा व्यवस्िा भए बमोस्जम हुने,
(ग) जल ष्ट्रवद्युि, िानेपानी र पयानपयनटन आयोजना लगायि अन्य मनकाय वा उद्योगबाट वािावरणीय सेवा बापि प्राप्त हुने रकम र सोको व्यवस्िापन, उपयोग ििा बाँिफाँट िोष्ट्रकए बमोस्जम हुने।
(२) उपदफा (१) मा जुनसुकै कुरा लेस्िएको भए िापमन मिमभजन वन कायानलयले आफ्नो वाष्ट्रषनक कायनक्रममा व्यवस्िा गरी वािावरणीय सेवा बोलपत्र (इन्भाइरोमेण्टल समभनसेज टेण्िर) आह्वान गरी िोष्ट्रकएका शिन पूरा गरी वािावरणीय सेवाको व्यवस्िापन गनन चाहने मनजी वनको धनीलाई अनुदान वा अन्य प्रकारको भुक्तानीको व्यवस्िा ममलाउन सक्नेछ।
४५. वन ष्ट्रवकास कोषको स्िापना: (१) नेपाल सरकारले यस ऐनको उद्देश्य कायानन्वयन गनन, वनको संरक्षण र संवर्द्नन गनन एवं अन्य प्रवर्द्ननात्मक कायनको लामग एक वन ष्ट्रवकास कोषको स्िापना गनन सक्नेछ।
(२) उपदफा (१) बमोस्जमको कोषमा देहायका रकमहरु रहनेछन्ः-
(क) नेपाल सरकार, प्रदेश सरकार र स्िानीय िहबाट प्राप्त रकम,
(ि) कुनै व्यस्क्त वा संस्िाबाट प्राप्त रकम,
(ग) ष्ट्रवदेशी सरकार, अन्िरानष्ट्रिय संघ, संस्िा वा व्यस्क्तबाट सहयोग वा ऋण स्वरुप प्राप्त रकम,
(घ) वनक्षेत्रको वन पैदावार मबक्रीबाट प्राप्त रकम, वािावरण सेवाबाट प्राप्त रकम र वनक्षेत्र अन्य प्रयोजनको लामग ददए बापि प्राप्त रकम।
(३) उपदफा (२) को िण्ि (ग) बमोस्जम कुनै रकम प्राप्त गदान नेपाल सरकार, अिन मन्त्रालयको पूवन स्वीकृमि मलनु पनेछ।
(४) वन ष्ट्रवकास कोषको रकम कुनै “क” वगनको वास्णज्य बैिमा िािा िोली जम्मा गररनेछ।
(५) उपदफा (१) बमोस्जमको कोषको लेिा परीक्षण महालेिापरीक्षकबाट हुनेछ।
(६) उपदफा (१) बमोस्जमको कोष सञ्चालन सम्बन्धी अन्य व्यवस्िा िोष्ट्रकए बमोस्जम हुनेछ।
www.lawcommission.gov.np
19
पररच्छेद-१४
सशस्त्र वन रक्षक सम्बन्धी व्यवस्िा
४६. सशस्त्र वन रक्षक सेवाको गठन: (१) राष्ट्रिय वन ििा जैष्ट्रवक ष्ट्रवष्ट्रवधिाको संरक्षण र संवर्द्नन गनन, वन्यजन्िुको अवैध स्शकार एवं वन पैदावारहरुको चोरी मनकासी रोक्न ििा वन सम्पदाको सुरक्षा गनन एक सशस्त्र वन रक्षक सेवा रहनेछ।
(२) उपदफा (१) बमोस्जम गदठि सेवामा िोष्ट्रकए बमोस्जमका पदहरु रहनेछन्।
(३) सशस्त्र वन रक्षक सेवाको स􀇍ठन संरचना र दरबन्दी नेपाल सरकारले िोष्ट्रकददए बमोस्जम हुनेछ।
(४) सशस्त्र वन रक्षकको मनयुस्क्त ििा सेवा शिन सम्बन्धी अन्य व्यवस्िा िोष्ट्रकए बमोस्जम हुनेछ।
४७. ष्ट्रवभागीय सजाय: (१) यो ऐन वा यस ऐन अन्िगनि बनेको मनयम ष्ट्रवपरीि काम गरेमा सशस्त्र वन रक्षकलाई देहाय बमोस्जमको ष्ट्रवभागीय सजाय गनन सष्ट्रकनेछ:-
(क) सामान्य सजाय :
(१) नमसहि ददने,
(२) चालचलन सम्बन्धी प्रमिवेदनमा प्रमिकूल राय लेख्ने,
(३) बढीमा पाँच िलबवृष्ट्रर्द् रोक् का गने,
(४) बढीमा पाँच वषनसम्म बढुवा रोक् का गने,
(५) िाइपाइ आएको बढीमा पाँच िलबवृष्ट्रर्द् घटुवा गने,
(६) हालको पदमा ज्येष्ठिा सष्ट्रहि िाइपाइ आएको सुरु स्केलमा घटुवा गने।
(ि) ष्ट्रवशेष सजाय :
(१) भष्ट्रवष्यमा सरकारी सेवाको मनममि अयोग्य नठहररने गरी सेवाबाट हटाउने,
(२) भष्ट्रवष्यमा सरकारी सेवाको मनममि अयोग्य ठहररने गरी सेवाबाट बिानस्ि गने।
(२) उपदफा (१) बमोस्जम ष्ट्रवभागीय सजाय हुने अवस्िा, प्रष्ट्रक्रया ििा पुनरावेदन सम्बन्धी व्यवस्िा िोष्ट्रकए बमोस्जम हुनेछ।
४८. कैदको सजाय हुने: (१) देहायको कसुर गने सशस्त्र वन रक्षकलाई जन्मकैदको सजाय हुनेछः-
(क) सशस्त्र ष्ट्रवद्रोहमा सररक भएमा,
(ि) नेपालको सावनभौमसिा, भौगोमलक अिण्ििा, राष्ट्रियिा र स्वाधीनिामा वा सङ्गीय इकाइ वा ष्ट्रवमभन्न जाि, जामि, धमन, सम्प्रदायबीचको सु-सम्बन्धमा िलल पनन सक्ने गरी घृणा, द्वेष वा अवहेलना हुने गरी लेिेर, बोलेर वा सिेिद्वारा वा अरु कुनै ष्ट्रकमसमबाट कुनै काम कुरा गरे गराएमा,
www.lawcommission.gov.np
20
(ग) आफ्नो स्जम्मामा रहेको सरकारी वा कसैको हािहमियार वा िरिजाना बेचष्ट्रविन गरेमा वा कुनै प्रकारबाट अरु कसैलाई सुस्म्पएमा,
(घ) आफ्नो प्रयोगको मनममि मलई रािेको वा आफूले स्जम्मा मलई रािेको हािहमियार िरिजाना मलई भागेमा,
(ङ) आििकारी गमिष्ट्रवमधलाई प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रुपमा सघाएमा,
(च) सुरक्षासँग सम्बस्न्धि सूचना ििा िबरहरु अनमधकृि व्यस्क्त, संस्िा वा समूहलाई उपलब्ध गराएमा वा उपलब्ध गराउन प्रयास गरेमा वा अन्य कसैलाई त्यस्िो गनन दुरुत्साहन गरेमा।
(२) देहायको कुनै कसुर गने सशस्त्र वन रक्षकलाई कसुरको मात्रा हेरी दुई वषनदेस्ि बाह्र वषनसम्म कैदको सजाय हुनेछः-
(क) ड्यूटीमा रहेको वा नरहेको भए पमन आफुभन्दा मामिल्लो दजानको सशस्त्र वन रक्षक वा सुरक्षासँग सम्बस्न्धि अमधकार प्राप्त अन्य अमधकारी हो भन्ने िाहा पाएपमछ वा िाहा हुने मनामसब आधार हुँदाहुँदै पमन आपरामधक बल प्रयोग गरेमा वा गने उद्योग गरेमा,
(ि) सशस्त्र ष्ट्रवद्रोहको षियन्त्र वा उद्योग गरेको िाहा पाएर पमन आफूभन्दा मामिल्लो दजानका पदामधकारीलाई सो कुराको यिाशक्य चाँिो िबर वा सूचना नददएमा,
(ग) वन पैदावार, वन्यजन्िुको आिेटोपहार चोरी स्शकारी गने वा ममलेमिो गरी वनसँग सम्बस्न्धि कसुर गनेलाई कुनै प्रकारले सहयोग पुर् याएमा,
(घ) आफ्नो स्जम्मा वा मनयन्त्रणमा रहेको अमभयुक्तलाई जानी-जानी भाग्न ददएमा वा भगाउन सहयोग गरेमा ।
(३) देहायका कसुर गने सशस्त्र वन रक्षकलाई कसुरको मात्रा हेरी दुई वषनसम्म कैदको सजाय हुनेछः–
(क) ड्यूटीको समयमा मादक पदािन सेवन गरेमा वा आफ्नो कमाण्िरको आदेशको अवहेलना गरेमा वा मबना ईजाजि क्याम्प छािी गएमा,
(ि) कुनै राजनीमिक स􀇍ठन वा दलको सदस्यिा िहण गरेमा वा राजनीमिक उद्देश्यले आयोस्जि जुलुस वा प्रदशननमा भाग मलएमा,
(ग) आफ्नो स्जम्मामा रहेका हािहमियार, िरिजाना वा सवारी साधन वा नगदी वा स्जन्सी सामानको दुरुपयोग गरेमा, लापरबाहीपूवनक हराएमा, मबगारेमा वा भत्काएमा,
(घ) आफ्नो स्जम्मामा रहेको सम्पस्ि मलई भागेमा।
(४) सशस्त्र वन रक्षकले कुनै ष्ट्रकमसमले सरकारी वा सावनजमनक वा व्यस्क्तगि धनमाल लुटेमा वा हामन नोक्सानी पुर् याएमा मनजलाई प्रचमलि कानून बमोस्जम हुने सजायमा िप दुई वषनसम्म कैदको सजाय हुनेछ।
www.lawcommission.gov.np
21
पररच्छेद-१५
कसुर र सजाय
४९. कसुर: कसैले यो ऐन वा यस ऐन अन्िगनि बनेका मनयममा अन्यिा व्यवस्िा भएकोमा बाहेक देहायका काम कारबाही गरे वा गराएमा वा सोको उद्योग गरेमा यस ऐन बमोस्जमको कसुर गरेको मामननेछ:-
(क) दफा ७ को उपदफा (१) ष्ट्रवपरीि राष्ट्रिय वनमभत्रको जग्गा दिान गरे वा गराएमा,
(ि) दफा ९ बमोस्जम मनषेध गररएको क्षेत्रमा प्रवेश गरेमा,
(ग) राष्ट्रिय वन फाँड्ने वा वनक्षेत्रको जग्गा जोत् ने, िन् ने, िमनजकायन उत्िनन् गने, आवाद गने, सिक ििा अन्य पूवानधार मनमानण गने, घर वा छाप्रो बनाउने, व्यवसाय सञ्चालन गने वा अमिक्रमण गने काम गरे वा गराएमा,
(घ) राष्ट्रिय वनमा आगो लगाउने वा आगलागी हुन जाने कुनै कायन गरेमा,
(ङ) मनषेध गररएको वनक्षेत्रमभत्र चौपाया प्रवेश गराएमा वा चराएमा,
(च) राष्ट्रिय वनक्षेत्रबाट वन पैदावार हटाउने, ओसारपसार वा मबक्री ष्ट्रविरण गने वा घाटगद्दीमा रािेको वन पैदावार हटाउने वा चोरी गने काम गरेमा,
(छ) राष्ट्रिय वनक्षेत्रको रुि वा मबरुवा काट्ने, हाँगा मबंगा मछमल्ने, िोटो वा बोक्रा स्झक्ने वा कुनै पमन प्रकारले नोक्सानी गरेमा,
(ज) ईजाजि प्राप्त गरी राष्ट्रिय वनबाट रुि काट्दा, ढाल्दा, स्घसादान वा वनक्षेत्र बाष्ट्रहर लैजाँदा लापरबाहीसँग अन्य कुनै वन पैदावार नोक्सान गरेमा,
(झ) वनक्षेत्रबाट बग्ने नदीबाट ढु􀇍ा, मगट्टी, बालुवा वा माटो स्झक्ने, गोल वा चून पोल्ने वा यी वस्िुहरुबाट अरु ियारी माल बनाउने वा सिलन गने र िमनज पदािन मनकाल्ने वा सिलन गने काम गरेमा,
(ञ) वन पैदावार मलन पाएको पूजीको शिन उल्लङ्गन गरी वन पैदावार नोक्सानी गरेमा,
(ट) ष्ट्रवदेश मनकासी गनन प्रमिबन्ध लागेको वन पैदावार ष्ट्रवदेश मनकासी गरेमा,
(ठ) वन मसमाना स्चह्न उिेल्ने, साने, फेने, मेट्ने वा मबगाने काम गरेमा,
(ि) टाँचा वा मनसाना कीिे गने वा काठ वा ििा रुिमा लगाइएका सरकारी टाँचा, मनसाना फेने, मबगाने वा मेट्ने गरेमा,
(ढ) नसनरीमा रहेका वा वृक्षारोपण गररएका मबरुवा काट्ने, भाँच्ने, उिेल्ने वा अरु कुनै प्रकारले नोक्सान गरेमा,
(ण) नसनरी वा वृक्षारोपण गररएका क्षेत्रका िम्बा, िारका बार वा त्यस्िा अरु सम्पस्ि मबगारे वा चोरी गरेमा,
(ि) स्शकार िेल्ने, वन्यजन्िुको आिेटोपहार राख्ने, ओसारपसार गने वा मबक्री
www.lawcommission.gov.np
22
ष्ट्रविरण गने काम गरेमा,
(ि) वन पैदावारमा आधाररि उद्योगले प्रचमलि कानून ष्ट्रवपरीि वन पैदावार रािेमा,
(द) उपभोक्ता समूहका पदामधकारी वा सदस्यले समूहको ष्ट्रहिको नाममा कोषको रकम ष्ट्रहनाममना गने र त्यस्िो समूहको ष्ट्रवधान ििा कायनयोजना ष्ट्रवपरीि कुनै कायन गरेमा,
(ध) यो ऐन र यस ऐन अन्िगनि बनेका मनयमको ष्ट्रवपरीि अन्य कुनै कायन गरेमा।
५०. सजाय: (१) दफा ४९ को िण्ि (क) अन्िगनिको कसुर गने वा गराउने व्यस्क्तलाई पाँच वषनसम्म कैद वा पचास हजार रुपैयाँसम्म जररबाना वा दुवै सजाय हुनेछ।
(२) दफा ४९ को िण्ि (ि) अन्िगनिको कसुर गनेलाई एक मष्ट्रहनासम्म कैद वा एक हजार रुपैयाँसम्म जररबाना वा दुवै सजाय हुनेछ।
(३) दफा ४९ को िण्ि (ग) अन्िगनिको कसुर गनेलाइन पाँच वषनसम्म कैद वा एक लाि रुपैयाँसम्म जररबाना वा दुवै सजाय गरी त्यस्िो जग्गा राष्ट्रिय वनमा समावेश गरी सो जग्गामा बनाएको घर वा छाप्रो र प्रयोग भएका मेमसनरी औजार, साधन समेि जफि हुनेछ। त्यस्िो कसुर गदान वन पैदावार हटाएको वा नोक्सानी गरेको भए मनजलाई सो बापि हुने सजाय समेि हुनेछ।
(४) दफा ४९ को िण्ि (घ) अन्िगनिको कसुर गनेलाइन क्षमि भएको मबगो असुल गरी िीन वषनसम्म कैद वा साठी हजार रुपैयाँसम्म जररबाना वा दुवै सजाय हुनेछ।
(५) दफा ४९ को िण्ि (ङ) अन्िगनिको कसुर गनेलाई प्रत्येक चौपायाको लामग देहायको दरले जररबाना हुनेछः-
(क) भेिा, बाख्रा जािको भए पचास रुपैयाँदेस्ि पाँच सय रुपैयाँसम्म,
(ि) हािी भए एक हजार रुपैयाँदेस्ि पाँच हजार रुपैयाँसम्म,
(ग) अन्य चौपाया भए एक सय रुपैयाँदेस्ि एक हजार रुपैयाँसम्म।
(६) दफा ४९ को िण्ि (च), (छ), (ज), (झ) वा (ञ) अन्िगनिको कसुर गनेलाइन कसुरसँग सम्बस्न्धि वन पैदावार जफि गरी देहाय बमोस्जमको सजाय हुनेछः-
(क) एक हजार रुपैयाँसम्मको मबगो भए एक हजार रुपैयाँसम्म जररबाना,
(ि) एक हजार रुपैयाँदेस्ि मामि पाँच हजार रुपैयाँसम्मको मबगो भए एक मष्ट्रहनासम्म कैद वा मबगो बमोस्जम जररबाना वा दुवै,
(ग) पाँच हजार रुपैयाँदेस्ि पचास हजार रुपैयाँसम्मको मबगो भए िीन मष्ट्रहनासम्म कैद वा मबगो बमोस्जम जररबाना वा दुवै,
(घ) पचास हजार रुपैयाँदेस्ि एक लाि रुपैयाँसम्मको मबगो भए छ मष्ट्रहनासम्म कैद वा मबगो बमोस्जम जररबाना वा दुवै,
www.lawcommission.gov.np
23
(ङ) एक लाि रुपैयाँदेस्ि पाँच लाि रूपैयाँसम्मको मबगो भए एक वषनसम्म कैद वा मबगो बमोस्जम जररबाना वा दुवै,
(च) पाँच लाि रुपैयाँभन्दा बढी जमिसुकै मबगो भए पमन दुई वषनसम्म कैद वा मबगोको दोब्बर जररबाना वा दुवै।
(७) दफा ४९ को िण्ि (ट) अन्िगनिको कसुर गनेलाइन कसुरसँग सम्बस्न्धि वन पैदावार जफि गरी िीन वषनसम्म कैद वा मबगोको दोब्बर जररबाना वा दुवै सजाय हुनेछ।
(८) दफा ४९ को िण्ि (ठ) वा (ि) अन्िगनिको कसुर गनेलाइन एक वषनसम्म कैद वा बीस हजार रुपैयाँसम्म जररबाना वा दुवै सजाय हुनेछ।
(९) दफा ४९ को िण्ि (ढ) अन्िगनिको कसुर गनेलाइन प्रमि मबरुवाको पाँच सय रुपैयाँसम्म जररबाना हुनेछ र सोही कसुर पुनः गनेलाई कसुरको मात्रा अनुसार प्रत्येक पटक एक वषनसम्म कैद वा बीस हजार रुपैयाँसम्म जररबाना वा दुवै सजाय हुनेछ।
(१०) दफा ४९ को िण्ि (ण) अन्िगनिको कसुर गनेलाइन मबगो असुल गरी छ मष्ट्रहनासम्म कैद वा दस हजार रुपैयाँसम्म जररबाना वा दुवै सजाय हुनेछ।
(११) दफा ४९ को िण्ि (ि) अन्िगनिको कसुर गनेलाइन वन्यजन्िु संरक्षण सम्बन्धी प्रचमलि कानून बमोस्जमको सजाय हुनेछ।
(१२) दफा ४९ को िण्ि (ि) अन्िगनिको कसुर गनेलाइन त्यस्िो कसुरमा हुने सजायमा िप दुई लाि रुपैयाँसम्म जररबाना हुनेछ।
(१३) दफा ४९ को िण्ि (द) अन्िगनिको कसुर गनेलाइन मबगो भए मबगो असुल गरी एक वषनसम्म कैद वा बीस हजार रुपैयाँसम्म जररबाना वा दुवै सजाय हुनेछ।
(१४) दफा ४९ को िण्ि (ध) अन्िगनिको कसुर गनेलाइन मबगो भए मबगो असुल गरी छ मष्ट्रहनासम्म कैद वा दस हजार रुपैयाँसम्म जररबाना वा दुवै सजाय हुनेछ।
५१. हैरानी गने मनयिले कब्जा वा पक्राउ गनेलाई सजाय: मनामसब माष्ट्रफकको कारण नभई वन सम्बन्धी कायन गने कुनै कमनचारी वा सुरक्षाकमीले ररसइष्ट्रवले वा हैरानी गने मनयिले मालवस्िु कब्जा गरेमा वा कसैलाई पक्राउ गरेमा त्यस्िा कमनचारीलाइन पचास हजार रुपैयाँसम्म जररबाना हुनेछ।
५२. किनव्य पालना गदान बाधा अड्चन पुर् याउनेलाई सजाय: यस ऐन बमोस्जम सरकारी कमनचारीले आफ्नोो पदीय किनव्य पालना गदान कसैले बाधा अड्चन पुर् याएमा मनजलाई पाँच हजार रुपैयाँसम्म जररबाना वा िीन मष्ट्रहनासम्म कैद वा दुवै सजाय हुनेछ।
५३. कसुरदारलाई भाग्न सहयोग गनेलाई सजाय: यस ऐन अन्िगनिको कसुर गने व्यस्क्तलाई भाग्न सहयोग गने व्यस्क्तलाई कसुरदारलाई हुने सरहको सजाय हुनेछ।
५४. दुरुत्साहन ददने वा ममलेमिो गनेलाई सजाय: यस ऐन अन्िगनिकोो कसुर गनन दुरुत्साहन ददने वा ममलेमिो गने व्यस्क्तलाई कसुरदारलाई हुने सजायको आधा सजाय हुनेछ।
www.lawcommission.gov.np
24
५५. कसुरको उद्योग गनेलाई सजाय: यस ऐन बमोस्जमको कसुरको उद्योग गनेलाई वन्यजन्िु संरक्षण सम्बन्धी प्रचमलि कानून बमोस्जमको संरस्क्षि वन्यजन्िु सम्बन्धी कसुरको उद्योग भएमा कसुरदारलाई भए सरह र अन्य कसुरको उद्योग भएमा कसुरदारलाई हुने सजायको आधा सजाय हुनेछ।
पररच्छेद-१६
कसुरको जाँचबुझ र कायनष्ट्रवमध
५६. कसुर रोक्न आवश्यक कारबाही गने: कसैले यो ऐन बमोस्जम सजाय हुने कसुर गनन लागेको छ भन्ने शिा लागेमा वा कसुर गदैका अवस्िामा फेला पारेमा वन सम्बन्धी काम गने कमनचारी वा सुरक्षाकमीले त्यस्िो कसुर हुन नपाउने प्रबन्ध गनुन पनेछ र सो कामका लामग आवश्यक बल प्रयोग गनन सक्नेछ।
५७. ष्ट्रवशेष अमधकार: (१) यस ऐन अन्िगनिको वन ििा वन्यजन्िु सम्बन्धी कसुरमा संलग्न कसुरदारलाई वनक्षेत्रमभत्र वा बाष्ट्रहर पक्राउ गनन लाग्दा पक्राउ गनन नददने वा पक्राउ पररसकेपमछ पमन मनजलाई छुटाई लैजान कसैले हुलहुज्जि गरी कसुरदारलाई भगाई लैजाने अवस्िा परेमा वा पक्राउ गने व्यस्क्तकै ज्यान जोस्िम हुने पररस्स्िमि भई हमियार नचलाई नहुने अवस्िा उत्पन्न भएमा मिमभजनल वन अमधकृिको आदेशले वन सुरक्षाको लामग िष्ट्रटएका कमनचारी वा सुरक्षाकमीले घुँिा मुनी लाग्ने गरी गोली चलाउन सक्नेछ।
(२) राष्ट्रिय वनक्षेत्रको जग्गा कसैले आवाद गरेको वा त्यस्िो जग्गामा घर, छाप्रो बनाइसकेको भए पमन मिमभजनल वन अमधकृि वा मनजले िोकेको वन अमधकृि वा वन सहायकले सो आवादी हटाउन वा घर, छाप्रो भत्काउन सक्नेछ र त्यस्िो क्षेत्रमा लगाएको बाली समेि जफि गनन सक्नेछ।
(३) उपदफा (२) मा जुनसुकै कुरा लेस्िएको भए िापमन यस ऐनले हुने अरु सजायमा सो उपदफामा लेस्िएको कुराले कुनै असर पाने छैन।
५८. पक्राउ गने अमधकार: (१) यस ऐन बमोस्जमको कुनै कसुरको अनुसन्धानको मसलमसलामा कुनै व्यस्क्तलाई पक्राउ गनुन पने भएमा अनुसन्धान गने अमधकारीले सोको कारण र त्यस्िो व्यस्क्तको पष्ट्रहचान िुल्ने ष्ट्रववरण सष्ट्रहि मुद्दा हेने अमधकारी समक्ष पक्राउ गने अनुममिको लामग मनवेदन ददनु पनेछ।
(२) उपदफा (१) बमोस्जमको मनवेदनबाट पक्राउ गनुन पने कारण मनामसब देस्िएमा मुद्दा हेने अमधकारीले पक्राउ पूजी जारी गने अनुममि ददन सक्नेछ।
(३) उपदफा (२) बमोस्जम पक्राउ पूजी जारी गररएको व्यस्क्तलाई अनुसन्धान अमधकारी, वन सम्बन्धी कमनचारी वा सुरक्षाकमीले पक्राउ गरी बाटोको म्याद बाहेक चौबीस घण्टामभत्र मुद्दा हेने अमधकारी समक्ष उपस्स्िि गराउनु पनेछ।
(४) उपदफा (१) मा जुनसुकै कुरा लेस्िएको भए िापमन कसुर गने व्यस्क्त ित्काल पक्राउ नगररएमा त्यस्िो व्यस्क्त भाग्ने उम्कने वा मनजले प्रमाण दसी वा सबुद
www.lawcommission.gov.np
25
नि गने मनामसब कारण भएमा वा कसुरसँग सम्बस्न्धि फरार रहेको व्यस्क्त फेला परेमा वा कसुर गरररहेको अवस्िामा फेला परेमा अनुसन्धान अमधकारी, वन सम्बन्धी कमनचारी वा सुरक्षाकमीले त्यस्िो व्यस्क्तलाई ित्कालै जरुरी पक्राउ पूजी जारी गरी पक्राउ गरी मुद्दा हेने अमधकारी समक्ष स्वीकृमिको लामग पक्राउ परेको व्यस्क्त सष्ट्रहि उपस्स्िि गराउनु पनेछ।
िर यसरी पक्राउ गररनु पने व्यस्क्त मष्ट्रहला भएमा सम्भव भएसम्म वनसम्बन्धी मष्ट्रहला कमनचारी वा मष्ट्रहला सुरक्षाकमीको प्रयोग गनुन पनेछ।
(५) कुनै कसुरको मसलमसलामा पक्राउ गररएको व्यस्क्तको सम्बन्धमा चौबीस घण्टामभत्र िहष्ट्रककाि पूरा नहुने भई मनजलाई िुनामा रािी िहष्ट्रककाि जारी राख्नु पने देस्िएमा िहष्ट्रककाि गने कमनचारीले मनजलाई मुद्दा हेने अमधकारी समक्ष उपस्स्िि गराई मुद्दा हेने अमधकारीको अनुममि मलएर मात्र िुनामा राख्नु पनेछ। सो बमोस्जम अनुममि माग्दा िुनामा परेको व्यस्क्त उपरको अमभयोग, त्यसको आधार, मनजलाई िुनामै रािी िहष्ट्रककाि गनुन पने कारण र मनजको बयान कागज भइसकेको भए बयान कागजको व्यहोरा स्पि रूपमा उल्लेि गनुन पनेछ।
(६) उपदफा (५) बमोस्जम िुनामा राख्ने अनुममि मागेमा मुद्दा हेने अमधकारीले सम्बस्न्धि कागजािहरू हेरी िहष्ट्रककाि सन्िोषजनक रूपमा भए वा नभएको ष्ट्रवचार गरी सन्िोषजनक रूपमा िहष्ट्रककाि भइरहेको देस्िएमा पटक पटक गरी बढीमा पच्चीस ददनसम्म िुनामा राख्ने अनुममि ददन सक्नेछ।
५९. िानिलासीको अमधकार: (१) यस ऐन बमोस्जम सजाय हुने कसुर भएको छ भन्ने मनामसब कारण भएमा कम्िीमा राजपत्र अनङ्ष्ट्रकि दद्विीय श्रेणीसम्मका वन प्राष्ट्रवमधक कमनचारी वा सहायक प्रहरी मनरीक्षक दजानका कमनचारीले प्रचमलि कानून बमोस्जम कुनै स्िानको िानिलासी गनन सक्नेछ।
स्पिीकरण: यो दफाको प्रयोजनको लामग “स्िान” भन्नाले स्िायी वा अस्िायी भवन वा टहरा सम्झनु पछन र सो शब्दले िाली जग्गा, पाल, िुङ्गा ििा ष्ट्रवमभन्न ष्ट्रकमसमका सवारी साधनलाई समेि जनाउँछ।
(२) उपदफा (१) बमोस्जम िानिलासी गने व्यस्क्तले िानिलासी गनुन पने कारण िोली िानिलासी गने स्िानको धनी वा ित्काल सो स्िान प्रयोग गरररहेको व्यस्क्तलाई सो स्िानमा प्रवेश गनुनभन्दा अगावै सूचना ददएर मात्र िानिलासी गनुन पनेछ।
(३) उपदफा (१) बमोस्जम िानिलासी गदान सम्बस्न्धि स्िानीय िहको कम्िीमा एक जना पदामधकारी वा सदस्य ििा कम्िीमा दुईजना साक्षी रािी मनजहरुको रोहबरमा गनुन पनेछ।
(४) मामनस बसोबास गरेको घरमा िानिलासी गनुन परेमा सो घरमा मष्ट्रहला भए हट्ने सूचना र मौका ददनु पनेछ।
(५) यस दफामा लेस्िएका कुनै कुराले िानिलासी गने कमनचारीलाइन सूयानस्ि
www.lawcommission.gov.np
26
देस्ि सूयोदय नभएसम्म मामनस बसोबास गरेको घरमा प्रवेश गनन पाउने अमधकार हुने छैन।
६०. वन पैदावार र ित्सम्बन्धी मालवस्िु कब्जामा मलन सक्ने: (१) कुनै वन पैदावार भण्िारण वा ओसार पसारका क्रममा यो ऐन उल्लङ्गन भएको छ भन्ने भरपदो कारण देस्िएमा त्यस्िा वन पैदावार र कसुरसँग सम्बस्न्धि हमियार, िु􀇍ा, सवारी साधन ििा चौपायालाइन वन सम्बन्धी कायन गने कुनै कमनचारी वा सुरक्षाकमीले कब्जामा मलन सक्नेछ।
(२) उपदफा (१) बमोस्जम कुनै वन पैदावार वा वस्िु कब्जा गररएमा त्यसरी कब्जा गने कमनचारी वा सुरक्षाकमीले कब्जामा मलएको वन पैदावार वा वस्िुको ष्ट्रववरण िोली सम्बस्न्धि व्यस्क्तलाई सोको भरपाई ददनु पनेछ र त्यस्िो वन पैदावार वा वस्िुमा िास स्चह्न लगाइन नाप जाँच गरी यिाशक्य चाँिो मिमभजन वन कायानलय वा सब मिमभजन वन कायानलयमा प्रमिवेदन पेश गनुन पनेछ।
(३) उपदफा (१) बमोस्जम कब्जामा मलएका वन पैदावार बाहेकका कसुरसँग सम्बस्न्धि हमियार, िु􀇍ा, सवारी साधन वा चौपायालाई कम्िीमा राजपत्र अनष्ट्रिि दद्विीय श्रेणीका कमनचारी वा सो सरहका सुरक्षाकमीले िोकेको ददन र स्िानमा दास्िला गने शिनमा सम्बस्न्धि स्िानीय िहको कम्िीमा एकजना पदामधकारी वा सदस्य ििा कम्िीमा दुईजना स्िानीय व्यस्क्तको उपस्स्िमिमा मालधनीलाई कागज गराई छामिददन सक्नेछ।
६१. दसी प्रमाण पेश गने सम्बन्धी व्यवस्िा: (१) यस ऐन बमोस्जमको कसुरको सम्बन्धमा बरामद भएका वन पैदावार वा त्यस्िो कसुर हुने कायन गननको लामग प्रयोग भएका औजार ििा अन्य साधन दसी प्रमाणको रुपमा मुद्दा हेने अमधकारी समक्ष पेश गनुन पनेछ।
(२) उपदफा (१) मा जुनसुकै कुरा लेस्िएको भए िापमन त्यसरी बरामद भएका वन पैदावार, औजार ििा अन्य साधन दसी प्रमाणको रुपमा मुद्दा हेने अमधकारी समक्ष पेश गनन नसष्ट्रकने भएमा त्यस्िो दसी प्रमाण नस्जकको वन कायानलयको स्जम्मामा रािी सोको मुचुल्का पेश गरेमा दसी प्रमाण पेश गरे सरह मामननेछ।
(३) उपदफा (२) बमोस्जम दसी प्रमाण रािेको ठाउँमा मुद्दा हेने अमधकारीले िोर िटाइन प्रमिवेदन मलई कारबाही गनन सक्नेछ।
६२. मुद्दाको अनुसन्धान र दायरी: (१) यस ऐन बमोस्जम एक वषनसम्म कैद सजाय हुने कसुर सम्बन्धी मुद्दाको अनुसन्धान ििा िहष्ट्रककाि प्रदेश सरकारले प्रदेश राजपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी िोकेको प्रदेश सरकारको कमनचारीले गनेछ।
(२) यस ऐन बमोस्जम एक वषनभन्दा बढी कैद सजाय हुने कसुर सम्बन्धी मुद्दाको अनुसन्धान ििा िहष्ट्रककाि नेपाल सरकारले नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी िोकेको नेपाल सरकारको कमनचारीले गनेछ।
(३) एउटै कसुरमा कुनै व्यस्क्तलाई एक वषनभन्दा कम र कुनै व्यस्क्तलाई एक वषनभन्दा बढी कैद सजाय हुने रहेछ भने सो मुद्दाको अनुसन्धान ििा िहष्ट्रककाि उपदफा (२) बमोस्जमको कमनचारीले गनेछ।
www.lawcommission.gov.np
27
(४) यस ऐन बमोस्जमको कसुरको अनुसन्धान ििा िहष्ट्रककािको कायन सम्पन्न भई मुद्दा दायर गनुन पने देस्िएमा अनुसन्धान अमधकृिले आफ्नो राय सष्ट्रहि अनुसन्धानसँग सम्बस्न्धि सबुद र प्रमाण संलग्न मममसल मुद्दा चल्ने वा नचल्ने मनणनयको लामग सम्बस्न्धि सरकारी वकील कायानलय समक्ष पेश गनुन पनेछ।
(५) उपदफा (४) बमोस्जमको मममसल प्राप्त भएकोमा सम्बस्न्धि सरकारी वकील कायानलयले उक्त ष्ट्रवषयमा मुद्दा नचल्ने भए सोही व्यहोरा उल्लेि गरी र मुद्दा चलाउनु पने भए मुद्दा चलाउनु पने व्यस्क्त ििा मनज उपरको अमभयोग, सजाय र अमभयोगपत्रमा मलनु पने दाबी समेि उल्लेि गरी मुद्दा दायर गनन म्याद ननाघ्ने गरी अनुसन्धान अमधकृि समक्ष मममसल ष्ट्रफिान पठाउनु पनेछ।
(६) उपदफा (५) मा जुनसुकै कुरा लेस्िएको भए िापमन सरकारी वकीलको कायानलयले प्राप्त मममसल अध्ययन गदान सो ष्ट्रवषयमा िप अनुसन्धान गनुन पने देस्िएमा िप अनुसन्धान गनुन पने ष्ट्रवषयवस्िु यष्ट्रकन गरी सोको आधार र कारण सष्ट्रहि अनुसन्धान अमधकृि समक्ष मममसल ष्ट्रफिान पठाउनु पनेछ।
(७) उपदफा (६) बमोस्जम कुनै ष्ट्रवषयमा िप अनुसन्धान गने गरी मममसल प्राप्त भएकोमा अनुसन्धान अमधकृिले सो ष्ट्रवषयमा िप अनुसन्धान गरी मुद्दा दायर गनन प्रस्िाष्ट्रवि अमभयोगको मागदाबी सष्ट्रहिको मममसल पुन: सरकारी वकीलको कायानलयमा पेश गनुन पनेछ।
(८) उपदफा (७) बमोस्जम मममसल प्राप्त भए पमछ सम्बस्न्धि सरकारी वकील कायानलयले उपदफा (५) बमोस्जम मुद्दा चल्ने वा नचल्ने मनणनय गरी अनुसन्धान अमधकृि समक्ष मममसल ष्ट्रफिान पठाउनु पनेछ।
(९) उपदफा (५) वा (८) बमोस्जम सरकारी वकील कायानलयबाट मुद्दा चल्ने मनणनय भई मममसल प्राप्त भएपमछ अनुसन्धान अमधकृिले नेपाल सरकारको नामबाट मुद्दा हेने अमधकारी समक्ष मुद्दा दायर गनुन पनेछ।
६३. नेपाल सरकार वादी हुने: यस ऐन अन्िगनिको मुद्दा नेपाल सरकार वादी हुनेछ।
६४. कब्जा गररएका मालवस्िुको व्यवस्िापन: (१) यस ऐन बमोस्जम सजाय हुने कसुरसँग सम्बस्न्धि भई कब्जा गररएका र धनी पिा नलागेका वन पैदावार, औजार, हमियार, सवारी साधन, चौपाया लगायिका मालवस्िुको हकदार कुनै भए हकदाबी गनन आउनु भनी अनुसन्धान अमधकृिले सबैले देख्ने ठाउँमा साि ददनको म्याद ददई सूचना टाँस गनुन पनेछ।
(२) उपदफा (१) बमोस्जमको मालवस्िु उपर हकदाबी परेमा मनणनयको लामग मुद्दा हेने अमधकारी समक्ष पेश गनुन पनेछ।
(३) उपदफा (१) बमोस्जमको मालवस्िु उपर हकदाबी नपरेमा वा हकदाबी नपुग्ने ठहरी फैसला भएमा त्यस्िो मालवस्िु नेपाल सरकारको हुनेछ।
६५. सिी गली जाने वन पैदावार, मालवस्िु र चौपाया मललाम गनन सष्ट्रकने: (१) यस ऐन
www.lawcommission.gov.np
28
अन्िगनि सजाय हुने कसुरको सम्बन्धमा कब्जा गररएका सिी गली जाने वन पैदावार, मालवस्िु वा संरक्षण प्रदान गनन नसष्ट्रकने अवस्िाका वन पैदावार, मालवस्िु वा चौपायालाई नस्जकको वन कायानलय वा सुरस्क्षि स्िानमा ल्याई मिमभजनल वन अमधकृिले मुद्दा हेने अमधकारीको अनुममि मलई मललाम मबक्री गनन सक्नेछ।
(२) उपदफा (१) बमोस्जम मललाम मबक्रीबाट प्राप्त हुन आएको रकम त्यस्िो मुद्दा फैसला हुँदाका बिि ठहरे बमोस्जम हुने गरी धरौटीमा आम्दानी बाँमधनेछ।
६६. पूपनक्ष सम्बन्धी व्यवस्िा: (१) प्रचमलि कानूनमा जुनसुकै कुरा लेस्िएको भए िापमन यस ऐन बमोस्जम पक्राउ गररएको र एक वषन वा सोभन्दा बढी कैदको सजाय हुन सक्ने मुद्दाको अमभयोग लागेको व्यस्क्त ित्काल प्राप्त प्रमाणबाट कसुरदार देस्िएमा वा त्यस्िो प्रमाणबाट कसुरदार देस्िन मनामसब माष्ट्रफकको आधार देस्िएमा त्यस्िो व्यस्क्तलाई पूपनक्षका लामग िुनामा रािी कारबाही गनुन पनेछ।
(२) उपदफा (१) मा लेस्िए देस्ि बाहेकका अरु व्यस्क्तको हकमा मनजलाई हुन सक्ने कैद वा जररबानाको उपल्लो हदसम्मको नगद धरौटी वा जेिा जमानी ददए िाररिमा रािी र त्यस्िो धरौटी वा जमानी ददन नसकेमा िुनामा रािी मुद्दाको पूपनक्ष गनुन पनेछ।
िर पटके कसुर गरी छ मष्ट्रहनाभन्दा बढी कैद हुने कसुरदारलाई िुनामा रािी मुद्दाको पूपनक्ष गनुन पनेछ।
(३) यस दफा बमोस्जम अमभयुक्तलाई पूपनक्षको लामग िुनामा रािी कारबाही गदान मनजलाई हुनसक्ने सजायको उपल्लो हदभन्दा बढी अवमध िुनामा राख्न पाइने छैन।
६७. मुद्दा हेने अमधकारी: (१) यस ऐन अन्िगनि दुई लाि रुपैयाँसम्म जररबाना वा एक वषनसम्म कैद वा दुवै सजाय हुने मुद्दा नेपाल सरकारको मिमभजनल वन अमधकृिले कारबाही र ष्ट्रकनारा गनेछ।
(२) उपदफा (१) बमोस्जम मुद्दाको कारबाही र ष्ट्रकनारा गदान ष्ट्रवशेष अदालि ऐन, २०५९ बमोस्जमको कायनष्ट्रवमध अपनाइनेछ।
(३) यस ऐन अन्िगनि एक हजार रुपैयाँसम्म जररबाना हुने कसुरमा पक्राउ परेको व्यस्क्तलाई मुद्दाको अनुसन्धान गनन दजान पुगेको कमनचारीले मुचुल्का ििा गरी ित्काल जररबाना गरी छामिददन सक्नेछ।
(४) उपदफा (१) वा (३) बमोस्जमको मनणनय उपर स्चि नबुझ्ने पक्षले मनणनयको सूचना पाएको मममिले पैंिीस ददनमभत्र सम्बस्न्धि स्जल्ला अदालिमा पुनरावेदन गनन सक्नेछ।
६८. बरामद भएका मालवस्िु जफि हुने: (१) कसैले यो ऐन बमोस्जम सजाय हुने कसुर गरेको ठहरेमा त्यस्िो कसुरसँग सम्बस्न्धि बरामद भएका बोझबाहक, औजार, हमियार, चौपाया र अन्य साधनहरु जफि हुनेछन्।
(२) यस ऐन बमोस्जम सजाय हुने कसुरको अनुसन्धानको मसलमसलामा बरामद
www.lawcommission.gov.np
29
भएका बोझबाहक, औजार, हमियार, चौपाया र अन्य साधनहरु मुद्दा हेने अमधकारीको अनुममिमा मललाम मबक्री गरी प्राप्त रकम मुद्दा ष्ट्रकनारा नलागुञ्जेलसम्म धरौटी िािामा राख् न सष्ट्रकनेछ ।
(३) उपदफा (१) मा जुनसुकै कुरा लेस्िएको भए िापमन कसुरदार बाहेक अन्य व्यस्क्तले जानी-जानी कसुरदारलाई सघाउ पुर् याउन त्यस्िो सवारी साधन प्रयोग गरेको वा प्रयोग गनन ददएको अवस्िा अनुसन्धानबाट नदेस्िएमा वा पचास हजार रूपैयाँभन्दा कम मोल पने बोझबाहक जफि गररने छैन र त्यस्िो कायन गनेलाई यस ऐन बमोस्जम हुने सजायमा पचास हजार रूपैयाँसम्म िप सजाय हुनेछ।
६९. जफि भएका वनस्पमि ििा वनस्पमि स्रोिको व्यवस्िापन: नेपाल सरकार वा प्रदेश सरकारले यस ऐन बमोस्जमको कसुरमा जफि भएको कुनै वनस्पमि ििा वनस्पमि स्रोिलाई शैस्क्षक ििा वैज्ञामनक अध्ययन, अनुसन्धान वा औषमधजन्य प्रयोग वा धाममनक कायनका लामग सावनजमनक संस्िा वा मनकायलाई उपलब्ध गराउन वा नि गनन सक्नेछ।
पररच्छेद-१७
ष्ट्रवष्ट्रवध
७०. वृक्षारोपण र वन पैदावार आपूमिन: वृक्षारोपण कायनलाइन प्रवर्द्नन गनन, धाममनक कायन, ष्ट्रवपद् व्यवस्िापन, घर मनमानण, शव दहन ििा अत्यावश्यक ष्ट्रवकास मनमानण लगायिका कायनमा आवश्यक पने काठ दाउरा आपूमिनका लामग नेपाल सरकारले िोष्ट्रकए बमोस्जम व्यवस्िा गनन सक्नेछ।
७१. नाका िोक्न सक्ने: नेपाल सरकारले नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी वन पैदावार आयाि मनयानिको लामग नाका िोक्न सक्नेछ।
७२. वन पैदावारमा आधाररि उद्योगले जानकारी गराउनु पने: कच्चा पदािनको रुपमा वन पैदावार प्रयोग गने उद्योगले उद्योग सञ्चालन गनुनपूवन सम्बस्न्धि मिमभजन वन कायानलयमा व्यावसाष्ट्रयक सम्भाव्यिा ििा उत्पादन गने वस्िु र सेवाको बारेमा जानकारी गराउनु पनेछ।
िर औद्योमगक व्यवसाय सम्बन्धी प्रचमलि कानून बमोस्जम लघु र घरेलु उद्यमको रुपमा रहेका उद्यमहरुको हकमा यो प्रावधान लागू हुने छैन।
७३. अन्िरिह समन्वय: (१) यस ऐनको कायानन्वयनलाइन प्रभावकारी िुल्याउन नेपाल सरकारले मन्त्रालय, प्रदेश सरकारको सम्बस्न्धि मन्त्रालय र सम्बस्न्धि स्िानीय िहका प्रमिमनमधहरु रहेको अन्िरिह समन्वय समममि गठन गनन सक्नेछ।
(२) उपदफा (१) बमोस्जमको समममि सम्बन्धी अन्य व्यवस्िा िोष्ट्रकए बमोस्जम हुनेछ।
७४. अध्ययन अनुसन्धान सम्बन्धी व्यवस्िा: (१) मन्त्रालयले वन सम्बन्धी कुनै अनुसन्धानात्मक कायन गने कुनै संस्िालाइन अनुसन्धानात्मक कायनको लामग कुनै वनक्षेत्र
www.lawcommission.gov.np
30
उपलब्ध गराउन सक्नेछ।
िर मन्त्रालय मािहिका अध्ययन अनुसन्धान गने मनकायहरुको हकमा ष्ट्रवभागले वनक्षेत्र उपलब्ध गराउन सक्नेछ।
(२) उपदफा (१) बमोस्जम वनक्षेत्र उपलब्ध गराइएको संस्िाले वनक्षेत्रको संरक्षण र ष्ट्रवकास हुने गरी त्यस्िो क्षेत्र उपयोग गनुन पनेछ।
(३) यस दफा बमोस्जम वनक्षेत्र उपलब्ध गराउने र अध्ययन ििा अनुसन्धान सम्बन्धी अन्य व्यवस्िा िोष्ट्रकए बमोस्जम हुनेछ।
७५. वन बीउ उद्यान घोष्ट्रषि गनन सक्ने: नेपाल सरकारले राष्ट्रिय वनको कुनै भागलाई वन बीउ उद्यान घोषणा गनन सक्नेछ।
७६. कृष्ट्रष वन प्रणाली अवलम्बन गनन सष्ट्रकने: वनक्षेत्रको जग्गामा भू-उपयोगमा पररविनन नहुने गरी िोष्ट्रकए बमोस्जम कृष्ट्रष वन प्रणाली अवलम्बन गनन सष्ट्रकनेछ।
स्पिीकरण : यस दफाको प्रयोजनको लामग “कृष्ट्रष वन” भन्नाले एउटै जग्गामा बहुवषीय रुि प्रजामिका सािै अन्नबाली वा फलफूल वा घाँसेबाली वा मत्स्यपालन वा पशुपालनलाई एकीकृि रुपमा िेिी गने प्रणाली सम्झनु पछन।
७७. प्रमिबन्ध लगाउन सक्ने: नेपाल सरकारले नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी जैष्ट्रवक ष्ट्रवष्ट्रवधिा, कुनै प्रजामिको संरक्षण वा वािावरण संरक्षणको प्रयोजनको लामग िोष्ट्रकएका वन पैदावारकोो सिलन, कटान, उपभोग, ओसारपसार, मबक्री ष्ट्रविरण वा ष्ट्रवदेश मनकासीमा प्रमिबन्ध लगाउन सक्नेछ।
७८. असल मनयिले काम गरेकोमा बचाउ: यस ऐनले ददएको अमधकारको प्रयोग असल मनयिले गरेकोमा कुनै पमन सरकारी कमनचारी व्यस्क्तगि िवरले उिरदायी हुने छैन।
७९. सुराकीलाई पुरस्कार ददने: यस ऐन बमोस्जमको कसुर हुन लागेको सुराक ददने वा अपराधी पक्राउ गनन सहयोग गने संस्िा वा व्यस्क्तलाई कसुरदारलाई हुने जररबानाको दश प्रमिशि पुरस्कार स्वरुप ददइनेछ।
८०. अनुगमन ििा मूल्यािन: (१) यस ऐन बमोस्जम हुने वनको संरक्षण, ष्ट्रवकास र उपयोग सम्बन्धमा मन्त्रालयले समय समयमा अनुगमन ििा मूल्यािन गनन सक्नेछ।
(२) प्रदेश मन्त्रालयले प्रदेशमभत्रको वन व्यवस्िापनको सम्बन्धमा समय समयमा अनुगमन ििा मूल्यािन गरी सोको प्रमिवेदन मन्त्रालयलाई समेि उपलब्ध गराउनु पनेछ।
(३) मिमभजनल वन अमधकृिले स्जल्लामभत्र ष्ट्रवमभन्न वन व्यवस्िापन पर्द्मि अपनाई व्यवस्िापन भएका वनको अनुगमन ििा मूल्यािन गरी सोको प्रमिवेदन मन्त्रालय ििा प्रदेश मन्त्रालय समक्ष पेश गनुन पनेछ।
(४) अनुगमन ििा मूल्यािन सम्बन्धी अन्य व्यवस्िा िोष्ट्रकए बमोस्जम हुनेछ।
८१. अमधकार प्रत्यायोजन: नेपाल सरकारले यस ऐन बमोस्जम आफूलाई प्राप्त केही अमधकार आफू मािहिका कुनै मनकाय वा अमधकारीले प्रयोग गनन पाउने गरी प्रत्यायोजन गनन
www.lawcommission.gov.np
31
सक्नेछ।
८२. प्रचमलि कानून बमोस्जम हुने: यो ऐनमा लेस्िए जमि कुरामा यस ऐन बमोस्जम र अरुमा प्रचमलि कानून बमोस्जम हुनेछ।
८३. मनयम बनाउने अमधकार: यस ऐनको कायानन्वयन गनन नेपाल सरकारले आवश्यक मनयमहरु बनाउन सक्नेछ।
८४. कायनष्ट्रवमध वा मनदेस्शका बनाउन सक्ने: यो ऐन ििा यस ऐन अन्िगनि बनेको मनयमको कायानन्वयन गनन नेपाल सरकारले आवश्यक कायनष्ट्रवमध वा मनदेस्शका बनाई लागू गनन सक्नेछ।
८५. ऐन कायानन्वयन मापन: यो ऐन प्रारम्भ भएको मममिले पाँच वषनपमछ मन्त्रालयले ऐन कायानन्वयनको प्रभाव सम्बन्धमा मापन गनेछ।
८६. िारेजी र बचाउ: (१) वन ऐन, २०४९ िारेज गररएको छ।
(२) वन ऐन, २०४९ बमोस्जम भए गरेका काम कारबाहीहरु यसै ऐन बमोस्जम भए गरेको मामननेछ।
८७. मुद्दा सने: वन ऐन, २०४९ बमोस्जम स्जल्ला वन अमधकृि समक्ष ष्ट्रवचाराधीन मुद्दा, मनवेदन, प्रमिवेदन ििा सोसँग सम्बस्न्धि मममसल दफा ६७ बमोस्जमको मुद्दा हेने अमधकारी समक्ष सनेछ।

Previous वन नेपालको एक महत्वपूर्ण प्राकृतिक सम्पदा हो

Leave Your Comment

नक्सा

               प्रदेश सरकार
सुरपश्‍चिम प्रदेश
उद्योग, पर्यटन, वन तथा
वातावरण मन्त्रालय
वन निर्देशनालय

डिभिजन वन कार्यालय,बैतडी

Contact Us :         

     फोन .न-०९५-५२०१५२ 
     ईमेलःbaidfo@gmail.com
     ठेगानाः द.न.पा  ४,  बैतडी

dfobaitadi.gov.np © 2020. All Rights Reserved